THỦ KHOA NGUYỄN HỮU HUÂN: "NGÀN NĂM VẪN ĐỎ TIM SON ANH HÙNG"

Ông tên thật là Nguyễn Hữu Huân, sinh năm 1830 tại làng Tịnh Hà, tổng Phong Phú, huyện Kiến Hòa, tỉnh Định Tường (nay thuộc tỉnh Đồng Tháp), xuất thân trong một gia đình nho học, sớm nổi tiếng thông minh, ham học và có chí lớn.

ăm 1852, Nguyễn Hữu Huân tham gia kỳ thi Hương và đỗ thủ khoa, từ đó ông được mọi người gọi là Thủ khoa Huân. Sau khi đỗ đạt, ông được bổ nhiệm làm quan dưới triều Nguyễn. Tuy nhiên, con đường quan trường của ông không kéo dài, bởi biến cố lớn của đất nước đã khiến ông lựa chọn một lối đi khác.

Năm 1858, thực dân Pháp nổ súng xâm lược Việt Nam, mở đầu bằng cuộc tấn công vào Đà Nẵng, sau đó đánh chiếm Gia Định và mở rộng kiểm soát Nam Kỳ. Trước cảnh đất nước bị xâm lăng, nhiều sĩ phu, trí thức không cam lòng đứng ngoài thời cuộc. Thủ khoa Huân là một trong số đó.

Ông từ bỏ con đường làm quan, trở về quê chiêu mộ nghĩa quân, tham gia phong trào kháng Pháp ở Nam Bộ. Với uy tín của một người học rộng, đỗ đạt cao và có tinh thần chính trực, Thủ khoa Huân nhanh chóng tập hợp được đông đảo nghĩa sĩ, nông dân đứng lên chống giặc.

Ông hoạt động chủ yếu ở vùng Mỹ Tho – Gò Công – Định Tường, phối hợp với nhiều thủ lĩnh nghĩa quân khác. Dù lực lượng vũ trang còn thô sơ, thiếu thốn, nhưng các cuộc khởi nghĩa mang tinh thần quật khởi, thể hiện rõ ý chí không khuất phục trước ngoại bang.

Trong quá trình hoạt động, Thủ Khoa Huân nhiều lần bị thực dân Pháp bắt. Lần bị bắt năm 1863, Nguyễn Hữu Huân từ chối mọi sự dụ dỗ và bị kết án 10 năm tù khổ sai, đày đi Cayenne, thuộc địa của Pháp ở Nam Mỹ.

Năm 1869, Pháp ra lệnh ân xá và đưa ông về nước quản thúc, cử làm giáo thụ dạy học ở Chợ Lớn với hy vọng lôi kéo. Tuy nhiên, ông lợi dụng điều kiện đó để liên lạc với các sĩ phu yêu nước và chuẩn bị vũ khí để khởi nghĩa. Kế hoạch bất lợi khi do thám Pháp bắt được thuyền chở vũ khí, Thủ khoa Huân đành ra lệnh giải tán, bí mật trốn khỏi nơi quản thúc, tìm cách khởi nghĩa lần thứ ba.

Lần này, người dân theo ông rất đông, có cả các hương chức, hội tề, địa chủ; địa bàn kháng chiến kéo dài từ Mỹ Tho đến Mỹ Quý - Cai Lậy.

Năm 1875, ông bị bắt. Bất lực trước tấm lòng kiên trung, bản lĩnh cách mạng của Thủ khoa Huân, chúng quyết định giết ông và tổ chức hành quyết thật ác liệt, hòng đem điều đó hù dọa dân vào ngày 15/4 năm Ất Hợi (19/5/1875) bằng cách xử chém ông tại chợ Tịnh Hà (nay thuộc xã Mỹ Tịnh An, tỉnh Đồng Tháp).

Trước lúc hy sinh vì nghĩa lớn của dân tộc, Nguyễn Hữu Huân vẫn lạc quan, bình thản và sáng tác câu đối tuyệt mạng, tỏ rõ ý chí kiên cường, bất khuất của mình:

Hữu chí nan thân, không uổng bách niên chiêu vật nghị

Duy công bất tựu, diệc quyên nhất tử báo quân ân

(Có chí khó giương ra, luống để trăm năm mang miệng thế

Dầu công không đạt được, cũng liều một chết báo ơn vua)

Những vần thơ ấy toát lên khí phách hiên ngang của vị anh hùng kiên trung đánh giặc giữ đất, trọn đời với nước non.

Sau khi ông tử tiết, hai người con gái của ông là Nguyễn Thị Vạn và Nguyễn Thị Tánh đứng ra lập mộ trên một gò nhỏ thuộc làng Tịnh Giang (nay là ấp Hòa Quới, xã Hòa Tịnh, huyện Chợ Gạo, tỉnh Tiền Giang).

Theo Bảo tàng tỉnh Tiền Giang, lúc đầu, mộ được đắp bằng đất; sau đó, xây lại bằng đá xanh theo lối voi phục với tấm bia mộ khá lớn có chạm khắc câu đối và bài thơ tuyệt mạng của ông. Phần đá của ngôi mộ rộng 4m2; núm mộ gồm có hai phiến đá lớn ghép lại, trên có chạm hoa văn hình xoáy trôn ốc. Bia mộ gồm ba phiến đá: chân bia có chạm hoa văn dây lá; thân bia rộng 1 mét, cao 0,72 mét, dày 0,4 mét, đỉnh bia có chạm hoa văn hình mây và sóng nước.

Để tưởng nhớ đến công lao Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân, tỉnh Tiền Giang đã xây dựng đền thờ bên cạnh phần mộ của ông (xã Hòa Tịnh, huyện Chợ Gạo). Vào năm 1985, dựng tượng đài Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân với chất liệu bằng đá hoa cương, cao hơn 7 mét, phần đế cao 4 mét, được đặt tại ngã ba sông Mỹ Tho - kênh Bảo Định (thuộc Phường 1, TP. Mỹ Tho), nơi xưa kia, giặc Pháp đã đưa ông xuống tàu để chở về quê nhà hành hình. Đền thờ và lăng mộ của Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân được Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia theo Quyết định số 112-VH/QĐ ngày 15/6/1987. Hàng năm, lễ giỗ Anh hùng dân tộc Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân được tổ chức rất trang trọng vào ngày 14 và 15/4 âm lịch và đông đảo nhân dân đến dâng hương, tưởng niệm.

Sự nghiệp cứu nước tuy chưa thành, nhưng cuộc khởi nghĩa và tấm lòng kiên trung, son sắt với sự nghiệp cứu nước mãi là một mẫu mực về lòng yêu nước, tinh thần chiến đấu chống giặc ngoại xâm kiên cường, bất khuất trong lịch sử đấu tranh chống giặc ngoại xâm dân tộc Việt Nam. 150 năm trôi qua, biểu tượng của chủ nghĩa anh hùng cách mạng, khí phách kiên cường, bất khuất của vị anh hùng dân tộc Nguyễn Hữu Huân vẫn luôn ngời sáng, sống mãi với non sông, đất nước.