THỦ KHOA NGUYỄN HỮU HUÂN – “NGÀN NĂM VẪN ĐỎ TIM SON ANH HÙNG”

Nguyễn Hữu Huân sinh năm 1830 tại làng Tịnh Hà, huyện Kiến Hưng, tỉnh Định Tường (nay thuộc xã Hòa Tịnh, huyện Chợ Gạo, tỉnh Tiền Giang). Từ nhỏ, ông nổi tiếng thông minh, học giỏi. Năm 1852, dưới triều vua Tự Đức, ông đỗ thủ khoa kỳ thi Hương tại Gia Định nên được gọi là “Thủ khoa Huân”. Khi thực dân Pháp đánh chiếm thành Gia Định (1859), ông đang giữ chức Giáo thụ, phụ trách việc học ở Kiến Hưng. Trước cảnh nước mất nhà tan, ông từ bỏ quan trường, dấn thân vào con đường kháng chiến.

Giữa năm 1859, ông cùng Võ Duy Dương chiêu mộ nghĩa dũng, liên kết với các thủ lĩnh yêu nước ở Nam Kỳ như Trương Định, Trần Xuân Hòa, Bùi Quang Diệu… Nghĩa quân nhanh chóng phát triển, nhận được sự ủng hộ của nhân dân và nhiều phú hào yêu nước. Đầu năm 1862, ông bị bắt giải về Sài Gòn nhưng kiên quyết không khuất phục, tìm cách trở về tiếp tục kháng chiến. Tháng 7/1862, ông đến căn cứ Tân Hòa (Gò Công) bàn việc hiệp lực với Trương Định và được phong chức Phó Đề đốc.

Sau khi căn cứ Tân Hòa thất thủ (1863), ông cùng Võ Duy Dương dựng căn cứ Bình Cách (nay thuộc Chợ Gạo), tổ chức khởi nghĩa lần thứ hai. Nghĩa quân chiến đấu anh dũng tại nhiều nơi như Cái Thia, Cai Lậy, Rạch Gầm, Trung Lương… Tuy nhiên, do lực lượng chênh lệch, ông bị bắt và đày đi Cayenne (Nam Mỹ). Năm 1869, được thả về nước nhưng bị quản thúc, ông vẫn bí mật liên lạc lực lượng yêu nước, chuẩn bị cho cuộc khởi nghĩa lần thứ ba.

Năm 1872, ông thoát về Mỹ Tho, Chợ Gạo, liên kết với Âu Dương Lân phát động phong trào chống Pháp rộng khắp Mỹ Tho, Tân An, Chợ Lớn. Cuối năm 1874, căn cứ Bình Cách bị tấn công dữ dội, ông bị bắt lần thứ ba. Trước mọi đòn tra tấn và dụ dỗ, ông vẫn một lòng son sắt. Ngày 19/5/1875 (15/4 năm Ất Hợi), ông bị xử chém tại chợ Tịnh Hà. Trước giờ hy sinh, ông để lại đôi câu đối tuyệt mệnh thể hiện chí khí hiên ngang, sẵn sàng “liều một chết báo ơn vua”.

Sau khi ông tuẫn tiết, nhân dân lập mộ tại làng Tịnh Giang (nay thuộc xã Hòa Tịnh, Chợ Gạo). Mộ ban đầu đắp đất, sau xây bằng đá xanh theo lối “voi phục”, bia khắc thơ tuyệt mệnh. Năm 1985, tượng đài Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân bằng đá hoa cương cao hơn 7m được dựng tại TP. Mỹ Tho. Năm 1987, đền thờ và lăng mộ của ông được công nhận là di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia. Hằng năm, lễ giỗ ông vào ngày 14–15/4 âm lịch thu hút đông đảo nhân dân đến tưởng niệm.

Dù sự nghiệp chưa thành, nhưng ba lần khởi nghĩa của Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân đã góp phần thắp lên ngọn lửa đấu tranh bất khuất ở Nam Bộ. Hơn 150 năm trôi qua, khí phách và tấm lòng “đỏ tim son” của ông vẫn sống mãi trong lòng dân tộc, trở thành biểu tượng đẹp của chủ nghĩa anh hùng và lòng yêu nước Việt Nam.