Thước tiêu đồ trong chiến thắng trận đầu

Sau khi dựng lên “Sự kiện Vịnh Bắc Bộ”, Tổng thống Mỹ Giôn-xơn (Johnson) ra lệnh cho không quân và hải quân Mỹ thực hiện 64 lần chiếc máy bay từ Hạm đội 7 tiến hành cuộc hành quân “Mũi tên xuyên” chia làm 3 đợt oanh tạc vào 4 khu vực Vinh - Bến Thủy, cảng Gianh, Lạch Trường và Bãi Cháy. Ngày 1/8/1964, Bộ Tư lệnh Quân chủng Phòng không - Không quân họp phiên bất thường bàn về nhiệm vụ chuẩn bị chiến đấu của Quân chủng. Đêm 4 rạng ngày 5/8/1964 cùng với các tàu khu trục, nhiều tốp máy bay Mỹ hoạt động ở ngoài khơi Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh. Sáng ngày 5/8, từ 6 giờ12 phút đến 11 giờ 53 phút, Đại đội 11 và Đại đội 18 ra đa phát hiện hai tốp máy bay địch hoạt động cách bờ biển Hà Tĩnh, Nghệ An, Tĩnh Gia (Thanh Hóa) và Đồng Hới, đèo Ngang (Quảng Bình) từ 50 đến 120km… và tiếp tục có máy bay trinh sát bay dọc theo bờ biển Hà Tĩnh, Vinh rồi vào sâu nội địa. Từ 7 giờ 59 phút, Bộ Tư lệnh Quân chủng ra lệnh cho các đơn vị phòng không bảo vệ Hà Nội và các Trung đoàn 280, 240, 250, 218… vào báo động cấp 1. 10 giờ 43 phút, khi máy bay địch ngừng hoạt động, các đơn vị được lệnh trở về trạng thái bình thường. Đại đội 138, Trung đoàn 280 bảo vệ thành phố Vinh là một trong những đơn vị tham gia trận đánh lịch sử ngày 5/8/1964. Ở khu vực Vinh - Bến Thủy, lúc 12 giờ 25 phút 8 máy bay cường kích cất cánh từ tàu sân bay Ticonderoga mở đầu trận đánh phá.
Thước tiêu đồ được cán bộ, chiến sĩ Trung đoàn 280 sử dụng trong trận đánh ngày 5/8/1964. Ảnh BTPKKQ. Máy bay địch chia thành 2 tốp bay thấp trên biển làm ra đa của ta khó phát hiện rồi đột nhập cửa Sót (phía Nam huyện Nghi Xuân, Hà Tĩnh), lợi dụng dãy núi Hồng Lĩnh, Nam Đàn che khuất và bay thấp theo triền sông Lam để tiếp cận mục tiêu từ phía Đông Nam và Tây Nam. Vọng quan sát của Trung đoàn 290 ở cửa Sót đã phát hiện được máy bay địch trên bàn tiêu đồ. Trung đội súng máy phòng không 14,5mm trên núi Quyết bắn những loạt đạn đầu tiên vào tốp máy bay Mỹ. 16 giờ 30 phút cùng ngày 5/8/1964, máy bay địch đánh phá khu vực Vinh – Bến Thủy và cảng Gianh lần thứ 2. Đợt này, địch sử dụng tám chiếc A-4D cất cánh từ tàu sân bay Ticonderoga tiếp tục đánh vào kho dầu tại Vinh, các căn cứ Hải quân và đánh phá các trận địa pháo cao xạ của ta. Rút kinh nghiệm trận đánh lúc trưa và được Bộ Tư lệnh Quân chủng thông báo kịp thời trận đánh ở Lạch Trường và bãi Cháy, lại tranh thủ được thời gian củng cố trận địa, chuẩn bị pháo đạn, Trung đoàn 280 và quân dân thành phố Vinh đã phát hiện được địch từ sớm, chủ động nổ sung đánh địch khi ngay khi chúng bay vào vùng trời thành phố. Ngay từ những phút đầu, hỏa lực tập trung và mãnh liệt của Đại đội 138, 171 và các đơn vị khác đã bắn rơi một máy bay địch. Trận đánh kéo dài, ác liệt. Khẩu đội trưởng Phan Đăng Cát bị thương đến lần thứ ba vẫn tiếp tục chiến đấu và đã anh dũng hy sinh trên trận địa. Trận chiến đấu của quân và dân ta ở khu vực Vinh - Bến Thủy cũng là trận chiến đấu cuối cùng trong ngày 5/8/1964, kết thúc lúc 17 giờ.
Hiện vật được phát huy giá trị tại Bảo tàng Phòng không – Không quân. Ảnh BTLSQSVN. Với tinh thần sẵn sàng chiến đấu cao và có bản lĩnh chiến đấu tốt, các lực lượng vũ trang nhân dân, nòng cốt là lực lượng Phòng Không - Không quân đã đánh địch kịp thời, quyết liệt, bắn rơi 8 máy bay địch, trong đó có 1 chiếc rơi tại chỗ. Các mục tiêu mà Mỹ đặt ra cho cuộc tiến công đều không đạt được, lần đầu tiên kể từ sau chiến tranh thế giới lần thứ hai và chiến tranh Triều Tiên, không quân Mỹ nếm mùi thất bại. Các đơn vị của bộ đội Phòng không - Không quân trong đó có Trung đoàn 280 đã đóng góp rất quan trọng vào chiến thắng có tiếng vang trên thế giới, cổ vũ mạnh mẽ khí thế đánh Mỹ, niềm tin đánh thắng Mỹ của quân và dân cả nước. Đây là chiến thắng mở đầu, khẳng định những thành tựu xây dựng kinh tế kết hợp với củng cố quốc phòng, thành tự xây dựng quân đội cách mạng, chính quy, hiện đại trong 10 năm (1954 - 1964). Cán bộ, chiến sĩ Phòng không - Không quân càng thấm thía lời dạy của Bác Hồ: “Các chú phải luôn luôn cảnh giác, lúc nào cũng sẵn sàng chiến đấu”. Hiện vật chiếc thước do các tiêu đồ viên thuộc Trung đoàn 280 sử dụng để đánh dấu đường bay ngày 5/8/1964 là một trong những hiện vật có giá trị trong bộ sưu tập hiện vật về chiến thắng trận đầu ngày 5 tháng 8 năm 1964 được trưng bày và lưu giữ tại Bảo tàng Phòng không – Không quân. Hiện vật tuy nhỏ bé nhưng là cầu nối giúp người xem hiểu thêm về trận đánh, những chiến công đầu của Bộ đội Phòng không – Không quân trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, đã chiến đấu dũng cảm, chiến thắng vẻ vang, bảo vệ vững chắc bầu trời Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa./. Nguyễn Thu Hằng - Bảo tàng PK-KQ