Thương binh Lê Xuân Chinh
Sáng 15 tháng 8 năm 1972
Giữa hai trận đánh, có một khoảng lặng. Không phải vì súng thôi nổ — mà vì đôi lúc chiến tranh cũng phải thở.
Sáng ngày 15 tháng 8 năm 1972, nhà báo Đoàn Công Tính giơ máy ảnh lên. Trong khung ngắm là những người lính trẻ mũ tai bèo, súng treo vai, đang nói cười trong phút dừng bắn hiếm hoi. Màn trập bấm xuống.
Trong số những người lính ấy có Lê Xuân Chinh — mười chín tuổi, nhập ngũ chưa đầy một năm, vừa được bổ sung vào lực lượng bảo vệ Thành Cổ Quảng Trị. Anh không biết mình vừa được chụp ảnh. Và càng không biết rằng bức ảnh đó, mười bảy ngày sau, sẽ xuất hiện trên báo Nhân dân với cái tên: Nụ cười chiến thắng bên Thành Cổ Quảng Trị.
II · Hai mươi ngày sau
Hai mươi ngày sau khi bức ảnh được chụp, Chinh bị thương trong một trận đánh. Anh được chuyển ra tuyến sau điều trị, rời khỏi Thành Cổ trong lúc tiếng pháo vẫn còn vọng lại phía sau lưng.
Rồi một ngày, đang nằm điều trị vết thương, anh cầm tờ báo Nhân dân lên — và nhìn thấy mình. Khuôn mặt mười chín tuổi. Nụ cười giữa khói lửa. Chiếc mũ tai bèo nghiêng một bên. Đó là anh, trong một khoảnh khắc mà bản thân đã gần như quên mất, bởi ở Thành Cổ mùa hè năm ấy, người ta không có thời gian để nhớ những phút giây bình thường.
"Đồng đội hy sinh quá nhiều, những người còn lại không thể gục ngã vẫn giữ chắc tay súng để bảo vệ Thành cổ, bởi chúng tôi khi ấy luôn tin tưởng vào sự lãnh đạo của quân đội, tin rồi cuối cùng chúng ta sẽ giành thắng lợi."
— Thương binh Lê Xuân Chinh
III · Tháng 7, năm nào cũng vậy
Mười người cùng quê anh vào trận. Năm người không trở về.
Mỗi tháng 7, người cựu binh bảy mươi hai tuổi lại cùng những người bạn chiến đấu còn sống trở về Quảng Trị — thắp hương, cúng cơm cho những người nằm lại dưới lòng đất Thành Cổ. Ông không nói nhiều. Chỉ thắp hương, ngồi một lúc, rồi đứng dậy.
Năm mươi ba năm sau, tại buổi gặp mặt tri ân ngày 24 tháng 7 năm 2025 ở Hà Nội, ông Chinh lần đầu tiên nhìn lại bức ảnh ấy được phóng to, treo trang trọng trong hội trường. Khuôn mặt mười chín tuổi của chính mình — cười, giữa Thành Cổ khói lửa.
Bức ảnh chụp một nụ cười. Nhưng điều mà không một tấm ảnh nào chụp được, là thứ người lính mang theo suốt năm mươi ba năm sau đó — nỗi nhớ những người đã không cùng cười trong khung hình ấy.
