Thượng tướng Chu Văn Tấn, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng đầu tiên và Hùm xám Bắc Sơn

Là người dân tộc Nùng, xuất thân trong một gia đình thổ hào địa phương có học vấn, uy tín và tầm ảnh hưởng lớn tại vùng núi rừng Thái Nguyên, đồng chí Chu Văn Tấn sớm chứng kiến cảnh lầm than của đồng bào dưới ách thống trị độc ác của thực dân Pháp. Có thời gian làm thầy giáo tiểu học tại Bắc Hà, rồi sau đó làm cai quản lính dõng (châu đoàn) cho chính quyền thực dân, ông đã khéo léo tận dụng vị trí này để đấu tranh đòi giảm sưu thuế, chống áp bức cho nhân dân. Chính tinh thần tự trị mạnh mẽ và uy tín cao trong cộng đồng đã khiến các chiến sĩ cộng sản chú ý. Năm 1936, đồng chí chính thức giác ngộ lý tưởng và gia nhập Đảng Cộng sản Đông Dương.

Tên tuổi của Chu Văn Tấn đóng đinh vào lịch sử quân sự nước nhà bằng những chiến công oanh liệt gắn liền với căn cứ địa Bắc Sơn - Võ Nhai:

Tháng 9/1940, khi phát xít Nhật bất ngờ tấn công Lạng Sơn, quân Pháp hoảng loạn tháo chạy qua châu Bắc Sơn. Nhận thấy thời cơ vàng, đồng chí Chu Văn Tấn đã mưu trí chỉ huy các đội tự vệ địa phương đón lõng, tước vũ khí của tàn quân Pháp tại đèo Tam Canh để tự vũ trang. Đến ngày 27/9/1940, đồng chí trực tiếp chỉ huy lực lượng vũ trang tấn công đồn Mỏ Nhài, giải phóng huyện lỵ Bắc Sơn, mở đầu cho làn sóng vũ trang khởi nghĩa oai hùng.

Khi thực dân Pháp và phát xít Nhật cấu xé rồi thỏa hiệp để quay lại đàn áp khốc liệt phong trào, đồng chí không hề nao núng. Chu Văn Tấn đã khéo léo chỉ huy các đội viên rút lui an toàn vào rừng sâu Võ Nhai, bảo toàn lực lượng. Đầu năm 1941, đồng chí được bầu làm Xứ ủy viên Bắc Kỳ, phụ trách Đội du kích Bắc Sơn (gồm 32 chiến sĩ) và được đồng chí Hoàng Văn Thụ trao nhiệm vụ cùng lá cờ đỏ sao vàng. Dưới sự dẫn dắt của đồng chí, đội du kích phát triển thành Trung đội Cứu quốc quân thứ nhất, rồi Trung đội Cứu quốc quân thứ hai (do đồng chí làm Chỉ huy trưởng).

Biệt danh "Hùm xám Bắc Sơn" không phải do phe ta tự đặt, mà chính là sự kiêng dè, khiếp sợ của thực dân Pháp dành cho đồng chí. Với lối đánh du kích "xuất quỷ nhập thần", tận dụng địa hình hiểm trở của vùng rừng núi Tràng Xá, Đại Từ, đồng chí đã chỉ huy quân đội bẻ gãy nhiều trận càn quét quy mô lớn của địch, cướp vũ khí của chúng để nuôi dưỡng phong trào cách mạng, biến Việt Bắc trở thành vùng "đất thánh" mà quân thù không thể xâm phạm.

Tháng 8/1945, lịch sử chuyển mình vĩ đại. Giữa không khí sục sôi của những ngày Tiền khởi nghĩa, Quốc dân đại hội Tân Trào đã họp và bầu ra Ủy ban Giải phóng dân tộc Việt Nam (tức Chính phủ lâm thời) do lãnh tụ Hồ Chí Minh đứng đầu. Nhờ uy tín tuyệt đối, tài năng tổ chức lực lượng và những đóng góp to lớn trong việc xây dựng Chiến khu Hoàng Hoa Thám, đồng chí Chu Văn Tấn đã được chọn là một trong 15 thành viên Ủy ban và chính thức được tin tưởng giao trọng trách: Bộ trưởng Bộ Quốc phòng đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Vào ngày 2/9/1945, tại Quảng trường Ba Đình lịch sử, đồng chí đã ra mắt quốc dân đồng bào cùng nội các Chính phủ lâm thời. Đảm nhiệm chức vụ trong một giai đoạn "ngàn cân treo sợi tóc" (từ tháng 8/1945 đến tháng 3/1946) - khi chính quyền non trẻ phải đối mặt với thù trong giặc ngoài, nạn đói hoành hành và quân Đồng minh kéo vào giải giáp quân Nhật - Bộ trưởng Chu Văn Tấn đã bộc lộ tầm nhìn chiến lược sắc bén:

Đồng chí nhanh chóng bắt tay vào việc tổ chức, chấn chỉnh và thống nhất các lực lượng vũ trang phân tán thành Giải phóng quân, làm nòng cốt cho Quân đội Quốc gia sau này.

Đặt những viên gạch móng đầu tiên về mặt pháp lý, tổ chức hành chính và hậu cần cho nền quốc phòng Việt Nam.

Chuẩn bị lực lượng, vũ khí và tinh thần vững chắc cho toàn quân, toàn dân trước khi bước vào cuộc trường kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp tái xâm lược.

Dù thời gian tại vị không quá dài, nhưng vai trò "mở đường", đặt nền móng quản lý nhà nước về mặt quân sự của Bộ trưởng Chu Văn Tấn có ý nghĩa vô cùng bản lề đối với sự sinh tồn của nước Việt Nam mới.