Thượng tướng Đào Đình Luyện – Người “anh cả” của những cánh bay trong một thời hoa lửa

Có những con người đi qua chiến tranh bằng những bước chân trên mặt đất; cũng có những người gửi tuổi trẻ của mình vào bầu trời. Thượng tướng, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Đào Đình Luyện là một trong những người như thế. Từ một thanh niên quê Thái Bình tham gia cách mạng từ những ngày đầu của năm 1945, ông đã trưởng thành qua hai cuộc kháng chiến, trở thành một trong những người đặt nền móng và trực tiếp chỉ huy lực lượng Không quân nhân dân Việt Nam, rồi sau này đảm nhiệm cương vị Tổng Tham mưu trưởng Quân đội nhân dân Việt Nam.

Đào Đình Luyện sinh năm 1929 tại xã Quỳnh Hội, huyện Quỳnh Phụ, tỉnh Thái Bình, trong một gia đình nông dân. Tháng 3 năm 1945, khi đất nước đang đứng trước bước ngoặt lịch sử, người thanh niên quê lúa tham gia hoạt động cách mạng. Sau khi thực dân Pháp quay trở lại xâm lược, ông gia nhập quân đội và từng bước trưởng thành qua những năm tháng chiến đấu gian khổ.

Những năm đầu trong quân ngũ đã đưa Đào Đình Luyện đến với nhiều chiến dịch lớn của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Ông tham gia các chiến dịch Việt Bắc, Sông Thao, Biên Giới, Hòa Bình và Điện Biên Phủ. Từ một cán bộ chỉ huy ở cấp cơ sở, ông từng bước được giao những trọng trách lớn hơn. Những chiến trường ấy không chỉ tôi luyện bản lĩnh của một người lính mà còn hình thành ở ông tư duy tổ chức và chỉ huy, nền tảng cho con đường binh nghiệp sau này.

Sau năm 1954, khi miền Bắc bước vào thời kỳ xây dựng và củng cố lực lượng vũ trang, Đào Đình Luyện được giao một nhiệm vụ đặc biệt: tham gia xây dựng lực lượng Không quân nhân dân Việt Nam.

Đó là một lĩnh vực hoàn toàn mới mẻ đối với quân đội ta. Từ những ngày đầu còn nhiều khó khăn về con người, phương tiện và kinh nghiệm, lực lượng Không quân từng bước được xây dựng, đào tạo và trưởng thành. Đào Đình Luyện là một trong những cán bộ gắn bó với quá trình ấy ngay từ những ngày đầu.

Tháng 8 năm 1964, ông trở thành Trung đoàn trưởng Trung đoàn Không quân 921 – Trung đoàn tiêm kích đầu tiên của Không quân nhân dân Việt Nam. Sau đó, ông lần lượt đảm nhiệm các cương vị Tham mưu trưởng, Phó tư lệnh, Tư lệnh kiêm Chính ủy Binh chủng Không quân và sau này là Tư lệnh kiêm Chính ủy Quân chủng Không quân.

Từ đây, cuộc đời Đào Đình Luyện gắn chặt với những năm tháng ác liệt trên bầu trời miền Bắc.

Những chiếc máy bay chiến đấu của Không quân nhân dân Việt Nam phải đối đầu với một lực lượng không quân có ưu thế lớn về số lượng và phương tiện. Mỗi lần cất cánh là một lần đối mặt với hiểm nguy. Phía sau những người lính bay là các sở chỉ huy, các lực lượng radar, dẫn đường, kỹ thuật và hậu cần – tất cả cùng tạo thành một thế trận bảo vệ bầu trời miền Bắc.

Trong cuộc chiến ấy, Đào Đình Luyện không chỉ là người chỉ huy trên mặt đất. Ông là một trong những người trực tiếp góp phần xây dựng nghệ thuật tác chiến của Không quân Việt Nam, tổ chức lực lượng, đào tạo phi công và tìm cách phát huy tối đa khả năng của những phương tiện mà ta có.

Đặc biệt, tên tuổi ông gắn liền với một trong những thử thách lớn nhất của Không quân nhân dân Việt Nam: cuộc đối đầu với B-52.

Cuối năm 1972, Mỹ mở chiến dịch Linebacker II, tiến hành cuộc tập kích đường không quy mô lớn vào Hà Nội, Hải Phòng và một số địa bàn miền Bắc. Trong những ngày tháng ấy, bầu trời miền Bắc trở thành chiến trường nóng bỏng. Tư lệnh Đào Đình Luyện trực tiếp tham gia chỉ huy lực lượng Không quân, cùng các cơ quan, đơn vị chuẩn bị phương án chiến đấu bảo vệ vùng trời. Tư liệu về trận “Điện Biên Phủ trên không” ghi nhận ông là người báo cáo kế hoạch chiến đấu bảo vệ Hà Nội với Đại tướng Võ Nguyên Giáp.

Trong một trận đánh đặc biệt, khi phi công Vũ Đình Rạng được giao nhiệm vụ tiếp cận đội hình B-52, sở chỉ huy do Đào Đình Luyện phụ trách đã yêu cầu các bộ phận giữ bí mật, bình tĩnh và bảo đảm chỉ huy chặt chẽ. Chiếc MiG-21 bay vào khu vực tác chiến, tiếp cận mục tiêu và mở ra một trong những câu chuyện đáng nhớ của Không quân nhân dân Việt Nam trong cuộc chiến chống B-52.

Những ngày tháng cuối năm 1972 đã chứng minh một điều: để chiến đấu trên bầu trời, lòng dũng cảm của phi công là chưa đủ. Phía sau mỗi chuyến bay còn là trí tuệ của cả một hệ thống chỉ huy, là khả năng nắm bắt tình hình, tổ chức lực lượng và đưa ra quyết định chính xác trong những thời khắc ngắn ngủi.

Và Đào Đình Luyện là một trong những người đã đứng ở vị trí đó.

Ông được đồng đội gọi bằng sự kính trọng là người “anh cả” của lực lượng phi công tiêm kích Việt Nam. Cách gọi ấy không chỉ xuất phát từ những cương vị ông từng đảm nhiệm, mà còn từ quá trình ông gắn bó với những thế hệ phi công, cùng họ xây dựng lực lượng Không quân từ những ngày đầu gian khó.

Sau ngày đất nước thống nhất, người chỉ huy Không quân năm xưa tiếp tục đảm nhiệm nhiều trọng trách. Tháng 3 năm 1986, ông được bổ nhiệm Phó Tổng Tham mưu trưởng Quân đội nhân dân Việt Nam. Đến năm 1991, ông được giao trọng trách Thứ trưởng Bộ Quốc phòng kiêm Tổng Tham mưu trưởng Quân đội nhân dân Việt Nam, giữ cương vị này đến năm 1995. Ông đồng thời là Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng các khóa VI, VII và đại biểu Quốc hội các khóa VII, VIII, IX.

Từ người chỉ huy những phi đội tiêm kích trong chiến tranh, Đào Đình Luyện chuyển sang một nhiệm vụ rộng lớn hơn: tham gia hoạch định, tổ chức và xây dựng lực lượng quân đội trong thời kỳ đất nước hòa bình.

Những kinh nghiệm của một đời binh nghiệp – từ các chiến trường chống Pháp, những năm tháng xây dựng Không quân, cuộc chiến đấu trên bầu trời miền Bắc cho đến những năm tháng sau thống nhất – trở thành hành trang để ông đóng góp vào quá trình xây dựng quân đội theo hướng chính quy, tinh nhuệ và từng bước hiện đại.

Nhưng có lẽ, khi nhắc đến Đào Đình Luyện, người ta vẫn nhớ nhất hình ảnh người chỉ huy gắn với những cánh bay.

Bởi trong những năm tháng chiến tranh, mỗi chiếc máy bay cất cánh đều mang theo một phần niềm tin của hậu phương. Những phi công trẻ bước vào buồng lái với ý thức rằng phía dưới mình là Hà Nội, Hải Phòng, những thành phố, làng quê và những người dân đang cần được bảo vệ.

Đào Đình Luyện hiểu điều đó.

Ông từng trải qua những năm tháng mà sự sống và cái chết đôi khi chỉ cách nhau trong một khoảnh khắc. Ông chứng kiến nhiều đồng đội lên đường rồi không trở về. Ông hiểu rằng phía sau mỗi chiến công trên bầu trời là sự hy sinh của biết bao con người.

Bởi vậy, dấu ấn của ông không chỉ nằm ở những trận đánh, mà còn nằm trong quá trình xây dựng một lực lượng Không quân trưởng thành từ gian khó, biết chiến đấu bằng lòng dũng cảm nhưng đồng thời biết chiến thắng bằng trí tuệ và sự sáng tạo.

Ngày 29 tháng 3 năm 1999, Thượng tướng Đào Đình Luyện qua đời, hưởng thọ 70 tuổi. Mười lăm năm sau, năm 2014, Nhà nước truy tặng ông danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, ghi nhận những cống hiến đặc biệt xuất sắc trong sự nghiệp cách mạng và xây dựng, chiến đấu của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Danh hiệu Anh hùng đến với ông nhiều năm sau khi ông đã rời xa cuộc đời. Nhưng có lẽ, với một người từng dành cả tuổi trẻ cho quân đội, điều còn lại không chỉ là những phần thưởng cao quý.

Đó là những thế hệ phi công đã trưởng thành.

Đó là những đơn vị Không quân đã được xây dựng từ gian khó.

Đó là những chiến công được viết trên bầu trời.

Và đó là ký ức về một thế hệ người lính đã sống giữa những năm tháng mà Tổ quốc cần họ nhất.

Hôm nay, những con đường mang tên Đào Đình Luyện đã xuất hiện ở nhiều địa phương, trong đó có Hà Nội và quê hương Thái Bình. Đó không chỉ là sự ghi nhớ một vị tướng, mà còn là cách để những câu chuyện về một thời hoa lửa được kể lại cho các thế hệ sau.

Nhìn lại cuộc đời Thượng tướng, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Đào Đình Luyện, có thể thấy một hành trình đặc biệt: từ người thanh niên quê lúa tham gia cách mạng năm 1945, trưởng thành qua các chiến dịch của cuộc kháng chiến chống Pháp, trở thành một trong những người xây dựng lực lượng Không quân nhân dân Việt Nam, trực tiếp tham gia chỉ huy những trận chiến trên bầu trời miền Bắc, rồi đảm nhiệm trọng trách Tổng Tham mưu trưởng trong thời kỳ đất nước bước vào một giai đoạn mới.

Một cuộc đời như thế không thể chỉ được kể bằng quân hàm hay chức vụ.

Đó là câu chuyện của một người lính.

Một người chỉ huy.

Một người đã dành hơn nửa thế kỷ của cuộc đời mình cho quân đội và Tổ quốc.

Và khi những âm thanh của chiến tranh chỉ còn vang vọng trong ký ức, bầu trời Việt Nam hôm nay đã trở lại xanh trong. Những chiếc máy bay vẫn bay qua những thành phố từng hứng chịu bom đạn năm xưa, nhưng giờ đây mang theo một ý nghĩa khác – đó là hình ảnh của một đất nước hòa bình, độc lập và đang phát triển.

Trong màu xanh ấy, có dấu ấn của những người đã từng đứng dưới bầu trời khói lửa để bảo vệ Tổ quốc.

Có dấu ấn của những phi công đã cất cánh.

Có dấu ấn của những người chỉ huy đã âm thầm đứng sau mỗi chuyến bay.

Và có dấu ấn của Thượng tướng Đào Đình Luyện – người “anh cả” của những cánh bay, một người lính đã đi qua một thời hoa lửa và để lại tên mình trong lịch sử Không quân nhân dân Việt Nam.