Thượng tướng Nguyễn Hữu An – "Vị tướng trận mạc", dũng tướng chỉ huy những trận đánh then chốt làm thay đổi cục diện chiến tranh

Nhờ tinh thần chiến đấu dũng cảm, sự thông minh và nỗ lực học hỏi không ngừng trong môi trường quân ngũ, chỉ vài tháng sau khi nhập ngũ, đến tháng 12 năm 1945, đồng chí Nguyễn Hữu An vinh dự được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương (nay là Đảng Cộng sản Việt Nam).

Trong Chiến dịch Biên giới năm 1950, đồng chí Nguyễn Hữu An đảm nhiệm vị trí Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn 251 – tiểu đoàn chủ công của Trung đoàn 174 (Trung đoàn Cao Bắc Lạng). Ông đã trực tiếp chỉ huy đơn vị tấn công và tiêu diệt hoàn toàn đồn Đông Khê, xé rách tuyến phòng thủ đường 4 của địch, mở đầu cho thắng lợi rực rỡ của toàn chiến dịch.

Tên tuổi của ông tiếp tục gắn liền với các trận chiến thắng vang dội trên cương vị Tiểu đoàn trưởng rồi Trung đoàn phó tại các mặt trận Bình Liêu, Vĩnh Phúc, Mộc Châu....

Ba lần tiến công cứ điểm kiên cố nhất: Trung đoàn 174 do ông chỉ huy được Bộ Tư lệnh chiến dịch giao nhiệm vụ tiến công đồi A1 – một trong những điểm cao có vị trí chiến lược sống còn và kiên cố nhất trong tập đoàn cứ điểm Mường Thanh. Tại đây, cuộc chiến đấu diễn ra vô cùng ác liệt và giằng co từng tấc đất. Nguyễn Hữu An đã ba lần trực tiếp chỉ huy Trung đoàn 174 tổ chức các đợt tiến công nảy lửa lên đồi A1.

Sáng kiến đào hầm và đặt khối bộc phá 1.000 kg: Khi quân ta gặp muôn vàn khó khăn trước hệ thống hầm ngầm cố thủ kiên cố của địch, Trung đoàn trưởng Nguyễn Hữu An đã táo bạo đề xuất phương án đào một đường hầm ngầm luồn sâu vào lòng đồi A1 để đặt một khối bộc phá cực lớn.

Ngay sau đó, lực lượng công binh đã phối hợp chặt chẽ với Trung đoàn 174 bí mật đào đường hầm xuyên vào lòng đồi và vận chuyển, đặt thành công khối bộc phá nặng tới 1.000 kg.

Tiếng nổ xé trời mở đường thắng lợi: Đêm ngày 06 tháng 5, rạng sáng ngày 07 tháng 5 năm 1954, chính Trung đoàn trưởng Nguyễn Hữu An đã trực tiếp ra lệnh phát nổ khối bộc phá 1.000 kg. Tiếng nổ dữ dội làm xé rách đồi A1, làm rung chuyển toàn bộ hệ thống phòng thủ của địch, tiêu diệt hoàn toàn cứ điểm A1 và mở đường cho các đơn vị quân ta tràn xuống đánh chiếm cánh đồng Mường Thanh, dứt điểm toàn bộ tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ.

Giải tỏa nỗi oan sau chiến dịch: Sau chiến dịch, do những khó khăn và giằng co ở đợt tiến công trước, Trung đoàn 174 từng bị phê bình vì chưa hoàn thành nhiệm vụ. Phải nhiều năm sau, Đại tướng Võ Nguyên Giáp mới chính thức xác nhận rằng người chỉ huy Nguyễn Hữu An năm xưa đã bị phê bình oan, bởi thực tế ông đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ trong một hoàn cảnh vô cùng nghiệt ngã.

Khi vào đến Tây Nguyên (mặt trận B3), ông được bổ nhiệm làm Phó Tư lệnh Mặt trận B3. Tại đây, ông đã chỉ đạo và trực tiếp chỉ huy Trung đoàn 101 đánh tiêu diệt gọn Tiểu đoàn biệt động "Cọp Đen", đồng thời đánh thiệt hại nặng Trung đoàn 44 thuộc Quân lực Việt Nam Cộng hòa, tiêu diệt trung tá trung đoàn trưởng địch.

Tài dụng binh "dụ địch vào tròng": Với cương vị Thượng tá, Tham mưu phó Mặt trận B3 kiêm Tư lệnh Sở chỉ huy tiền phương chiến dịch, Nguyễn Hữu An là người trực tiếp chỉ huy trận đánh thung lũng Ia Đrăng (nằm trong khuôn khổ Chiến dịch Plei Me). Ông đã thể hiện tài năng chỉ huy xuất chúng: "Tài lừa dụ địch, điều địch vào nơi ta đã chuẩn bị và buộc chúng phải đánh theo lối đánh của ta".

Sau đó, quân ta chủ động thực hiện nghi binh kéo Sư đoàn kỵ binh 1 Mỹ vào sâu trong thung lũng Ia Đrăng – địa hình rừng núi hiểm trở mà ta đã chọn làm trận địa quyết chiến.

Trận đánh phủ đầu oanh liệt: Trong đợt đụng đầu trực diện vào tháng 11 năm 1965, dưới sự chỉ huy sắc bén của Thượng tá Nguyễn Hữu An, quân ta đã đánh phủ đầu quyết liệt, tiêu diệt hoàn toàn Tiểu đoàn 2 và đánh thiệt hại nặng Tiểu đoàn 1 thuộc Lữ đoàn 3, Sư đoàn kỵ binh số 1 Mỹ.

Ý nghĩa lịch sử làm chấn động nước Mỹ:

Trận đánh đã làm phá sản hoàn toàn chiến thuật "trực thăng vận" vốn là niềm tự hào của quân đội Mỹ, đánh dấu sự thất bại không thể cứu vãn của chiến lược "Chiến tranh cục bộ".

Chính các tướng lĩnh Mỹ sau này đã phải cay đắng thừa nhận: "Ia Đrăng - trận đánh đã làm thay đổi cuộc chiến tranh ở Việt Nam". Tướng H. Moore – người trực tiếp đối đầu với ông tại Ia Đrăng – khi trở lại Việt Nam năm 1994 đã công khai thừa nhận: "Plei Me chính là cột mốc lịch sử mở đầu cho sự thất bại của quân đội Mỹ trong cuộc chiến tranh ở Việt Nam. Nó đã làm mất uy thế bách chiến, bách thắng trong lịch sử hình thành và phát triển của quân đội Hoa Kỳ".

Nhà báo Mỹ Galloway từng cay đắng viết: "Trận chiến ở thung lũng Ia Đrăng đã làm chấn động đến toàn nước Mỹ, làm cho nước Mỹ suy thoái vào một thập kỷ sa lầy đẫm máu... đẩy cả dân tộc đến chỗ đối lập với chính bản thân mình".

Mặt trận Cánh đồng Chum (Lào): Ngay sau chiến thắng Đường 9 - Nam Lào, ông được Quân ủy Trung ương điều sang giúp Mặt trận Pathet Lào chiến đấu thu hồi lại toàn bộ vùng chiến lược Cánh đồng Chum.

Mặt trận Quảng Trị (6/1972): Cuối tháng 6 năm 1972, giữa lúc chiến sự tại thành cổ Quảng Trị diễn ra vô cùng ác liệt, ông lại được rút về trực tiếp chỉ huy Sư đoàn 308 chiến đấu kiên cường tại mặt trận Quảng Trị.

Ngay sau đó, phối hợp với các lực lượng vũ trang Quân khu 5, Quân đoàn 2 đã thực hiện một trận đánh hiệp đồng táo bạo: chỉ trong 3 ngày đêm đã đánh bại gần 10 vạn lính chủ lực cơ động của quân đội Sài Gòn, đập tan hoàn toàn căn cứ liên hợp quân sự khổng lồ Đà Nẵng.

Khi chạm chán tuyến phòng thủ từ xa cực kỳ kiên cố của địch tại Phan Rang, Quân đoàn 2 do ông chỉ huy đã ra tay sấm sét, đập tan hoàn bộ tuyến phòng thủ Phan Rang chỉ trong vòng 24 giờ.

Trưa ngày 30 tháng 4 năm 1975, lực lượng đột kích của Quân đoàn 2 dưới sự chỉ huy trực tiếp của ông đã tiến thẳng vào trung tâm thành phố, cắm lá cờ chiến thắng lên nóc Dinh Độc Lập và bắt sống toàn bộ nội các chính quyền Sài Gòn, buộc Tổng thống Dương Văn Minh phải tuyên bố đầu hàng vô điều kiện lúc 11 giờ 30 phút. Chiến công vang dội này đã khép lại vĩnh viễn cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước.

Chiến tranh bảo vệ biên giới phía Bắc:

Giai đoạn 1984 – 1987, ông đảm nhiệm cương vị Phó Tư lệnh kiêm Tham mưu trưởng Quân khu 2.

Giám đốc Học viện Lục quân (1988 – 1991): Nơi ông đem toàn bộ kinh nghiệm thực chiến phong phú của mình để truyền dạy cho các thế hệ sĩ quan chỉ huy cấp chiến thuật, chiến dịch.

Giám đốc Học viện Quốc phòng (1991 – 1995): Đứng đầu trung tâm đào tạo tướng lĩnh và cán bộ chiến lược hàng đầu của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Năm 1966: Đại tá.

Năm 1974: Thiếu tướng.

Năm 1980: Trung tướng.

Năm 1986: Thượng tướng.

Bộ tứ danh tướng: Trong giới quân sự Việt Nam, tên tuổi ông được xếp nằm trong bộ 4 danh tướng tài ba, lỗi lạc nhất: "Nhất Tấn, nhì An, tam Đan, tứ Chơn".

Đánh giá của Thượng tướng Giáo sư Hoàng Minh Thảo: Khi được hỏi về trình độ cầm quân của các tướng lĩnh Việt Nam, Giáo sư Hoàng Minh Thảo đã trân trọng xếp Nguyễn Hữu An ở vị trí thứ 4 (sau Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Đại tướng Lê Trọng Tấn, Đại tướng Hoàng Văn Thái).

"Cặp bài trùng" ăn ý: Cùng với Đại tướng Lê Trọng Tấn, Thượng tướng Nguyễn Hữu An đã trở thành "cặp bài trùng" ăn ý, cặp đôi không địch thủ trong suốt mấy chục năm chinh chiến dọc ngang các chiến trường.

"Vị tướng của những trận đánh khó": Lịch sử Quân đội nhân dân Việt Nam ghi nhận ông là vị tướng luôn được tin tưởng giao phó những trận đánh then chốt, những chiến trường hiểm hóc và phức tạp nhất từ Đông Khê, Điện Biên Phủ, Ia Đrăng, Trị - Thiên, Chiến dịch Hồ Chí Minh đến Vị Xuyên.

Huân chương Độc lập hạng Nhất.

2 Huân chương Quân công hạng Nhất, Huân chương Quân công hạng Ba, Huân chương Quân công Giải phóng hạng Ba.

2 Huân chương Chiến công hạng Nhất, hạng Nhì; Huân chương Chiến thắng hạng Nhì; Huân chương Kháng chiến hạng Nhất.

Huân chương Chiến công Cách mạng hạng Nhất do Nhà nước Lào trao tặng.

Huy hiệu 40 năm tuổi Đảng.