Thượng tướng Trần Văn Quang – Cán bộ tham mưu trưởng thành qua các cuộc kháng chiến

rần Văn Quang sinh năm 1917 tại xã Nghi Hoa, huyện Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An, trong một gia đình có truyền thống yêu nước. Từ năm 1935, ông tham gia hoạt động cách mạng tại địa phương và đến tháng 10-1936 được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương. Năm 1937, ông tham gia hoạt động trong tổ chức Đảng ở Nghi Lộc; năm 1938 hoạt động tại Sài Gòn - Chợ Lớn, trong phong trào công nhân. Những năm đầu hoạt động cách mạng, ông nhiều lần bị chính quyền thực dân bắt giam. Theo tiểu sử do các cơ quan Trung ương công bố, ông từng bị bắt từ năm 1939, sau đó vượt ngục và tiếp tục hoạt động, đến tháng 6-1945 được trả tự do.

Sau Cách mạng tháng Tám, Trần Văn Quang chuyển sang hoạt động trong lực lượng vũ trang và từng đảm nhiệm công tác chính trị, quân sự tại Liên khu 4 và Bình - Trị - Thiên. Trong những năm đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, ông lần lượt giữ các vị trí lãnh đạo ở Liên khu 4 và chiến trường Bình - Trị - Thiên. Năm 1950, khi Đại đoàn 304 được thành lập, ông đảm nhiệm cương vị Chính ủy Đại đoàn. Quá trình công tác này giúp ông tích lũy kinh nghiệm cả về chỉ huy quân sự và công tác chính trị trong điều kiện chiến tranh.

Tháng 6-1951, ông được bổ nhiệm làm Cục trưởng Cục Địch vận. Trên cương vị này, ông tham gia công tác vận động binh lính đối phương, tuyên truyền đường lối kháng chiến và thực hiện các hoạt động địch vận. Báo Quân đội nhân dân ghi nhận ông có vốn kiến thức và khả năng sử dụng tiếng Trung, tiếng Pháp, những yếu tố hỗ trợ cho công tác địch vận trong bối cảnh chiến tranh Đông Dương.

Tháng 8-1953, Trần Văn Quang được điều sang giữ chức Cục trưởng Cục Tác chiến, Bộ Tổng Tham mưu. Đây là thời điểm cuộc kháng chiến chống Pháp bước vào giai đoạn quyết liệt, đặc biệt với việc chuẩn bị cho Chiến dịch Điện Biên Phủ. Khi Bộ Chính trị quyết định mở chiến dịch, ông cùng Đại tướng Võ Nguyên Giáp và các cán bộ chủ chốt của cơ quan tham mưu lên Sở chỉ huy chiến dịch. Tài liệu về Chiến dịch Điện Biên Phủ ghi nhận ông có mặt tại Sở chỉ huy ở Thẩm Púa và tham gia cơ quan tham mưu của chiến dịch.

Trong quá trình chuẩn bị chiến dịch, phương án tác chiến ban đầu được xây dựng theo hướng “đánh nhanh, giải quyết nhanh”. Sau khi nghiên cứu tình hình thực tế, Bộ chỉ huy chiến dịch quyết định thay đổi phương châm sang “đánh chắc, tiến chắc”. Trần Văn Quang, với cương vị Cục trưởng Cục Tác chiến, tham gia công tác tham mưu và theo dõi tình hình các chiến trường Đông Dương. Những hồi ức được Báo Quân đội nhân dân đăng tải cho thấy ông trực tiếp chứng kiến quá trình chuyển đổi phương án tác chiến và tiếp tục thực hiện nhiệm vụ tham mưu trong suốt chiến dịch.

Sau năm 1954, ông tiếp tục giữ nhiều chức vụ trong Bộ Tổng Tham mưu. Năm 1958, ông được bổ nhiệm làm Phó Tổng Tham mưu trưởng Quân đội nhân dân Việt Nam và được phong quân hàm Thiếu tướng. Từ năm 1961, ông được điều vào chiến trường miền Nam, tham gia Trung ương Cục miền Nam và phụ trách công tác quân sự. Năm 1965, ông đảm nhiệm chức Tư lệnh Quân khu 4. Từ năm 1966 đến năm 1973, ông giữ cương vị Tư lệnh kiêm Chính ủy Quân khu Trị - Thiên, đồng thời giữ chức Bí thư Quân khu ủy. Đây là giai đoạn chiến trường Trị - Thiên có vị trí đặc biệt quan trọng trong cuộc kháng chiến chống Mỹ.

Từ năm 1974, Trần Văn Quang trở lại giữ chức Phó Tổng Tham mưu trưởng. Tháng 11-1977, ông được bổ nhiệm làm Thứ trưởng Bộ Quốc phòng. Tháng 6-1978, ông được giao làm Tư lệnh kiêm Chính ủy Binh đoàn 678 - Quân tình nguyện Việt Nam tại Lào. Sau đó, từ tháng 2-1981 đến tháng 11-1992, ông tiếp tục giữ chức Thứ trưởng Bộ Quốc phòng. Năm 1984, ông được phong quân hàm Thượng tướng.

Từ tháng 11-1992 đến tháng 12-2002, ông giữ chức Chủ tịch Hội Cựu chiến binh Việt Nam. Trên cương vị này, ông tham gia xây dựng và củng cố tổ chức Hội trong những năm đầu của quá trình phát triển Hội Cựu chiến binh Việt Nam. Tư liệu của Hội Cựu chiến binh Việt Nam cũng ghi nhận ông tham gia phối hợp giữa Bộ Quốc phòng và Hội trong công tác xây dựng lực lượng, chăm lo hậu phương quân đội và phát huy vai trò của cựu chiến binh.

Thượng tướng Trần Văn Quang từ trần lúc 23 giờ 15 phút ngày 3-11-2013 tại Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, hưởng thọ 97 tuổi. Trong hơn bảy thập niên hoạt động cách mạng, ông trải qua nhiều cương vị từ cán bộ chính trị, cán bộ chỉ huy chiến trường đến cán bộ tham mưu cấp cao và lãnh đạo Bộ Quốc phòng. Ông được trao tặng Huân chương Sao Vàng, Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương Quân công hạng Nhất cùng nhiều phần thưởng cao quý khác.

Dấu ấn và di sản

Trần Văn Quang để lại dấu ấn chủ yếu ở lĩnh vực tham mưu, chỉ huy chiến trường và xây dựng lực lượng. Đặc biệt, vai trò Cục trưởng Cục Tác chiến trong giai đoạn chuẩn bị và tiến hành Chiến dịch Điện Biên Phủ là một phần quan trọng trong quá trình hình thành kinh nghiệm tham mưu chiến dịch của Quân đội nhân dân Việt Nam. Sau đó, ông tiếp tục đảm nhiệm các cương vị chỉ huy ở nhiều chiến trường và các vị trí lãnh đạo cấp cao của quân đội, trước khi tham gia công tác cựu chiến binh.