Tiếng đàn giữa chiến trường
Mùa khô năm 1972, khi cuộc kháng chiến chống Mỹ bước vào giai đoạn vô cùng ác liệt, những cánh rừng miền Đông Nam Bộ ngày đêm vang dội tiếng bom và tiếng pháo. Những đơn vị chủ lực liên tục cơ động trên các tuyến hành quân, vừa chiến đấu vừa bảo vệ những vùng căn cứ quan trọng. Giữa khung cảnh khói lửa ấy, bên cạnh những người trực tiếp cầm súng còn có một lực lượng đặc biệt, không mang theo nhiều vũ khí nhưng luôn được bộ đội mong chờ mỗi khi đặt chân đến đơn vị. Họ là những văn công giải phóng, những người đem theo tiếng hát, lời ca và niềm tin đến giữa chiến trường. Trong Đội Văn công Khu có cô gái trẻ tên Nguyễn Thu Hà, hai mươi mốt tuổi, quê ở một làng ven sông Thu Bồn, tỉnh Quảng Nam. Trước chiến tranh, Hà từng mơ ước trở thành giáo viên dạy nhạc, nhưng khi bom đạn lan đến quê hương, cô gác lại ước mơ riêng, tình nguyện gia nhập đoàn văn công với suy nghĩ giản dị rằng nếu không thể trực tiếp cầm súng chiến đấu thì cô sẽ dùng tiếng hát để tiếp thêm sức mạnh cho những người đang ngày đêm đối mặt với cái chết.
Ngày rời quê, hành trang của Hà chỉ có vài bộ quần áo, một chiếc khăn tay mẹ tự may và cây đàn mandolin đã cũ do cha để lại. Cha cô từng là một nghệ nhân chơi đàn rất hay, thường dạy con gái những bản dân ca mỗi khi chiều xuống. Ông mất sớm trong một trận càn, nhưng trước lúc hy sinh vẫn kịp dặn con rằng: “Âm nhạc không làm bom ngừng rơi, nhưng có thể giúp con người giữ được niềm tin để bước tiếp.” Câu nói ấy theo Hà suốt những năm tháng chiến tranh. Trên mỗi chặng đường hành quân, dù phải băng qua rừng sâu, lội suối hay trèo đèo, cô vẫn cẩn thận bọc cây đàn trong nhiều lớp vải để tránh ẩm ướt. Với cô, đó không chỉ là một nhạc cụ mà còn là kỷ vật cuối cùng của người cha và là người bạn đồng hành trong những tháng năm gian khó.
Đoàn văn công không có sân khấu cố định, cũng chẳng có ánh đèn rực rỡ hay phông màn lộng lẫy. Mỗi nơi họ đến đều có thể trở thành sân khấu. Đó có khi là một khoảng đất trống giữa rừng được dọn sạch lá khô, có khi là bờ suối sau một ngày hành quân, cũng có lúc là cửa hầm trú ẩn khi máy bay vừa ngừng ném bom. Khán giả của họ là những người lính vừa trở về sau trận đánh, quần áo còn lấm bùn đất, khuôn mặt hốc hác vì nhiều đêm thiếu ngủ nhưng ánh mắt luôn rực sáng. Mỗi lần tiếng đàn của Hà cất lên, cả cánh rừng như lắng lại. Những bài hát về quê hương, về người mẹ, về dòng sông tuổi thơ hay về ngày đất nước thống nhất được cất lên bằng tất cả tình cảm của tuổi trẻ. Không ít chiến sĩ ngồi lặng im, mắt hướng về khoảng trời xa xăm như đang nhớ lại mái nhà tranh nơi quê cũ. Có người lặng lẽ quay mặt đi để giấu những giọt nước mắt khi nghe một làn điệu dân ca quen thuộc gợi nhớ người mẹ già đang ngày đêm mong con trở về.
Trong một lần biểu diễn tại một đơn vị bộ binh đang đóng quân gần chiến trường, Hà gặp anh Phạm Văn Hưng, một trung đội trưởng quê Thái Bình. Sau buổi diễn, Hưng đến cảm ơn đoàn văn công rồi cười hiền nói rằng đã nhiều tháng rồi đơn vị mới lại được nghe tiếng đàn. Anh kể rằng có những đêm sau trận đánh, điều khiến người lính nhớ nhất không phải là bữa cơm ngon hay giấc ngủ trọn vẹn, mà là được nghe một bài hát để cảm thấy quê hương vẫn luôn ở rất gần. Từ hôm ấy, mỗi lần đoàn văn công ghé qua đơn vị, Hưng đều tranh thủ đến giúp mọi người dựng sân khấu, chặt tre làm ghế và kiếm những bó hoa rừng nhỏ đặt bên cây đàn của Hà. Tình cảm giữa họ nảy nở rất tự nhiên, không có những lời hẹn ước dài dòng, chỉ là sự quan tâm chân thành giữa hai người trẻ cùng mang trong tim khát vọng hòa bình.
Một buổi chiều cuối tháng Tám, đoàn văn công nhận nhiệm vụ đến biểu diễn phục vụ một đơn vị vừa hoàn thành trận đánh lớn. Đường đi phải băng qua một cánh rừng thường xuyên bị máy bay trinh sát. Khi đoàn còn cách điểm biểu diễn vài cây số thì tiếng động cơ bất ngờ vang lên trên bầu trời. Mọi người nhanh chóng tản vào rừng tìm nơi ẩn nấp. Chỉ ít phút sau, bom bắt đầu trút xuống dữ dội. Đất đá tung lên mù mịt, nhiều thân cây lớn gãy đổ chắn ngang lối đi. Khi tiếng bom vừa dứt, cả đoàn kiểm tra lại lực lượng thì phát hiện một nữ diễn viên bị thương ở chân, còn nhiều đạo cụ và nhạc cụ bị vùi dưới đất. Hà cùng các đồng đội bất chấp nguy hiểm lao vào kéo người bị thương ra khỏi khu vực sạt lở rồi đào tìm cây đàn của mình. Khi lấy được cây đàn lên, cô thấy mặt đàn đã nứt một đường dài vì sức ép của bom. Hà vuốt nhẹ lên thân đàn, đôi mắt đỏ hoe nhưng rồi cô khẽ mỉm cười. Chỉ cần dây đàn còn nguyên, cô tin mình vẫn có thể tiếp tục biểu diễn.
Tối hôm ấy, buổi biểu diễn vẫn diễn ra như kế hoạch dù sân khấu chỉ là một khoảng đất vừa được dọn sạch sau trận bom. Hà ôm cây đàn đã nứt, nhẹ nhàng gảy những hợp âm đầu tiên. Âm thanh không còn tròn đầy như trước, nhưng lại mang một vẻ mộc mạc và sâu lắng đến lạ. Tiếng hát của cô vang lên giữa màn đêm yên tĩnh, hòa cùng tiếng côn trùng và mùi đất còn ngai ngái sau bom đạn. Những người lính ngồi quanh sân khấu nhỏ chăm chú lắng nghe, không ai nói một lời. Có chiến sĩ vừa băng bó vết thương xong vẫn chống gậy đến dự. Có người sáng mai sẽ lên đường làm nhiệm vụ nhưng tối nay vẫn mỉm cười vỗ tay theo từng giai điệu. Đến bài hát cuối cùng, cả đơn vị cùng đứng dậy hát theo. Tiếng hát của hàng trăm con người hòa vào nhau, vang xa giữa núi rừng như một lời khẳng định rằng bom đạn có thể tàn phá cây cối, nhà cửa nhưng không bao giờ khuất phục được ý chí của những con người đang chiến đấu vì độc lập.
Chỉ vài ngày sau buổi biểu diễn ấy, đơn vị của Hưng nhận nhiệm vụ cơ động đến chiến trường khác. Trước lúc chia tay, anh lặng lẽ trao cho Hà một chiếc khăn tay đã được mẹ gửi từ quê vào và nói rằng hãy giữ lấy làm kỷ niệm. Hà không biết phải nói gì ngoài lời chúc anh luôn bình an trở về. Họ chia tay nhau dưới tán rừng già, không ai hứa hẹn ngày gặp lại, bởi cả hai đều hiểu rằng trong chiến tranh, không ai có thể biết trước tương lai. Vài tháng sau, khi đoàn văn công quay lại đơn vị cũ, Hà nhận được tin Hưng đã hy sinh trong một trận chiến ác liệt khi cùng đồng đội bảo vệ vị trí của đơn vị. Cô lặng người rất lâu, rồi mở chiếc khăn tay đã cất kỹ trong ba lô. Bên trong là một mảnh giấy nhỏ với dòng chữ được viết vội: “Nếu một ngày tôi không trở về, mong tiếng hát của em vẫn tiếp tục vang lên để những người lính khác có thêm niềm tin mà chiến đấu.”
Suốt những năm tháng còn lại của cuộc chiến, Hà chưa bao giờ rời cây đàn của mình. Đường nứt trên mặt đàn vẫn còn đó, như một dấu tích của chiến tranh, nhưng cô không thay cây đàn mới. Mỗi lần bước lên sân khấu dã chiến, cô đều nhớ đến lời dặn của cha và dòng nhắn gửi của Hưng. Cô hiểu rằng tiếng hát của mình không thể xóa đi đau thương hay đưa những người đã khuất trở về, nhưng có thể sưởi ấm tâm hồn những người đang sống, giúp họ vững vàng hơn trong những giờ phút khó khăn nhất. Sau ngày đất nước thống nhất, Hà trở về quê, trở thành giảng viên âm nhạc tại một trường sư phạm. Trong phòng làm việc của cô luôn đặt cây đàn cũ với vết nứt năm nào. Mỗi khi có sinh viên hỏi vì sao không sửa hay thay một cây đàn mới, cô chỉ mỉm cười và kể về những đêm biểu diễn giữa rừng, về những người lính đã lặng lẽ ngồi nghe tiếng hát trước giờ ra trận và về một thế hệ đã gửi trọn tuổi thanh xuân cho độc lập của Tổ quốc. Cô thường kết thúc câu chuyện bằng một lời nhắn nhủ giản dị rằng chiến tranh đã lùi xa, nhưng những giai điệu được cất lên từ lòng yêu nước, tình đồng chí và khát vọng hòa bình sẽ còn mãi vang vọng trong ký ức của dân tộc, nhắc nhở mỗi người hôm nay biết trân trọng cuộc sống yên bình được đánh đổi bằng biết bao hy sinh của các thế hệ đi trước.
