TIẾNG HÔ TỪ SAU SONG SẮT

Gần 5 giờ sáng.

Khám Lớn Sài Gòn vẫn còn chìm trong bóng tối.

Sau những cánh cửa sắt kín mít, những nữ tù chính trị không ai ngủ được.

Họ thay nhau nhìn ra ngoài qua những lỗ nhỏ trên cánh cửa.

Không ai nói thành lời, nhưng tất cả đều biết hôm ấy sẽ có một người bước ra khỏi nhà tù và không bao giờ trở lại.

Người đó là một thanh niên mới mười bảy tuổi.

Tên anh là Lý Tự Trọng.

Ở một phòng giam nữ gần đó, một người phụ nữ trẻ đang lặng lẽ theo dõi từng âm thanh bên ngoài.

Tên bà là Thái Thị Nhạn.

Nhiều năm sau, khi đã đi qua gần nửa thế kỷ hoạt động cách mạng, bà vẫn nhớ rất rõ buổi sáng ấy.

Không phải bởi bà đã gặp Lý Tự Trọng trong một trận chiến.

Mà bởi bà đã nghe tiếng anh hô khẩu hiệu từ phía bên kia song sắt, ngay trước khi anh bị đưa đi xử tử.

Âm thanh ấy trở thành một dấu ấn đi theo bà suốt cuộc đời.

Thái Thị Nhạn sinh năm 1906, quê ở làng Nhơn Ái, tỉnh Cần Thơ.

Những năm đầu thế kỷ XX, vùng đất Nam Bộ vẫn nằm dưới chế độ thuộc địa.

Những phong trào yêu nước bắt đầu lan rộng.

Các tổ chức cách mạng tìm cách xây dựng cơ sở trong công nhân, nông dân và thanh niên.

Thái Thị Nhạn sớm tham gia hoạt động.

Năm 1929, bà được kết nạp vào Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội ở Bình Thủy.

Tháng 2 năm 1930, bà được kết nạp vào Đảng.

Bà thuộc lớp nữ cán bộ cách mạng đầu tiên của Cần Thơ.

Những công việc ban đầu của bà chủ yếu là xây dựng cơ sở quần chúng.

Đi lại.

Gặp gỡ.

Vận động.

Truyền đạt tin tức.

Những công việc ấy nhìn từ bên ngoài không có gì đặc biệt.

Nhưng trong một xã hội mà chính quyền thực dân luôn tìm cách theo dõi phong trào cách mạng, chỉ một sơ suất cũng có thể khiến một cơ sở bị phá vỡ.

Năm 1931, Thái Thị Nhạn bị bắt.

Bà bị kết án 5 năm tù và đưa vào Khám Lớn Sài Gòn.

Đó là một trong những nhà tù lớn của chính quyền thực dân tại Sài Gòn.

Bên trong có khu giam nam, khu giam nữ và khu dành cho tử tù.

Các phòng giam bị ngăn cách bằng những cánh cửa sắt.

Những lỗ nhỏ trên cửa vừa đủ để lính gác quan sát tù nhân.

Nhưng chính những lỗ nhỏ ấy cũng trở thành nơi các tù nhân tìm cách liên lạc với nhau.

Một ánh mắt.

Một dấu hiệu.

Một tiếng gọi.

Một tín hiệu Morse.

Trong nhà tù, mọi hình thức liên lạc đều phải được tận dụng.

Thái Thị Nhạn không chỉ bị giam giữ.

Bà còn phải chứng kiến rất nhiều người lần lượt bị đưa vào nhà tù.

Có người bị bắt sau một cuộc biểu tình.

Có người bị bắt khi đang hoạt động bí mật.

Có người bị kết án nặng.

Có người không bao giờ trở lại.

Nhưng trong số những người bị giam thời ấy, có một người đặc biệt khiến bà nhớ mãi.

Một thanh niên còn rất trẻ.

Trong hồ sơ nhà tù, anh được gọi bằng một cái tên khác.

Những người tù biết anh là Huy.

Đó chính là Lý Tự Trọng.

Theo hồi ký của Thái Thị Nhạn, khu giam nữ nằm gần khu giam tử tù.

Vì vậy, các nữ tù nhân có thể theo dõi những gì xảy ra ở khu vực bên kia.

Họ biết Lý Tự Trọng đang bị giam.

Biết anh bị kết án tử hình.

Và biết ngày hành hình đang đến gần.

Trong nhà tù, tin tức không được truyền bằng những bản thông báo chính thức.

Nó đi từ người này sang người khác.

Qua một người sửa đèn.

Qua người canh gác.

Qua tín hiệu.

Qua những tiếng động.

Từng mảnh thông tin được ghép lại.

Các nữ tù nhân biết rằng ngày hôm sau có thể là ngày cuối cùng của người thanh niên ấy.

Thái Thị Nhạn nhớ rằng những người bị án tử hình thường bị nhốt riêng.

Thức ăn được đưa qua một lỗ nhỏ.

Trong hoàn cảnh ấy, Lý Tự Trọng vẫn tìm cách chia sẻ phần ăn của mình cho những người đau ốm và trẻ nhỏ trong khu tù.

Đó là một chi tiết nhỏ.

Không phải một trận đánh.

Không phải một chiến công.

Chỉ là một phần cơm đi qua một lỗ nhỏ trên cánh cửa nhà tù.

Nhưng với những người đang sống trong cảnh tù đày, một phần thức ăn có thể trở thành một cách thể hiện tình đồng chí.

Thái Thị Nhạn nhớ chi tiết ấy nhiều năm sau.

Rồi một ngày, tin dữ đến.

Những người tù biết rằng thời điểm hành hình đã được ấn định.

Trong hồi ký, Thái Thị Nhạn kể rằng các nữ tù nhân sử dụng tín hiệu Morse để báo tin cho những người ở khu nam.

Họ chuẩn bị cho một cuộc đấu tranh.

Không thể cứu Lý Tự Trọng khỏi pháp trường.

Nhưng họ có thể phản đối.

Có thể để tiếng nói của những người bị giam giữ vang lên trong chính nhà tù của thực dân.

Đêm hôm ấy, các tù nhân tổ chức họp.

Không ai ngủ.

Từ phòng giam này sang phòng giam khác, mọi người chờ đợi.

Còn bên ngoài, những chiếc máy chém đã được đưa tới trước Khám Lớn.

Khoảng 4 giờ sáng.

Thái Thị Nhạn bắt đầu nhìn ra ngoài qua lỗ nhỏ trên cánh cửa.

Những người khác cũng thay nhau quan sát.

Bên trong phòng giam, không khí căng thẳng.

Không có một cuộc chiến ngoài chiến trường.

Nhưng với những người tù chính trị, buổi sáng ấy cũng là một trận chiến.

Một trận chiến mà vũ khí duy nhất họ có là tiếng nói.

Khoảng gần 5 giờ, tiếng xe vang lên.

Tiếng kim loại va chạm.

Tiếng bước chân.

Những âm thanh từ bên ngoài báo hiệu thời khắc cuối cùng đang đến gần.

Rồi Lý Tự Trọng được đưa ra.

Và bất ngờ, từ phía ngoài vọng vào một tiếng hô.

Tiếng hô của một người thanh niên.

Anh kêu gọi phản đối chế độ thực dân.

Khẳng định ý chí độc lập của Việt Nam.

Tiếng nói ấy đi qua sân nhà tù.

Vượt qua những bức tường.

Đến khu giam nữ.

Thái Thị Nhạn và những người cùng phòng nghe thấy.

Họ không im lặng.

Không ai cần ra lệnh.

Những tiếng hô từ phòng giam nữ đồng loạt vang lên.

Phản đối việc hành hình Lý Tự Trọng.

Phản đối chế độ thực dân.

Phản đối khủng bố.

Một cuộc đấu tranh diễn ra ngay trong nhà tù.

Đó là khoảnh khắc mà Thái Thị Nhạn không bao giờ quên.

Bà không đứng bên cạnh Lý Tự Trọng.

Không nhìn thấy pháp trường.

Nhưng bà nghe thấy tiếng nói cuối cùng của người thanh niên ấy từ phía bên kia song sắt.

Và bà cùng những người tù khác đã đáp lại.

Hai phía của một nhà tù.

Một người chuẩn bị bước ra pháp trường.

Những người còn lại bị giữ lại sau song sắt.

Nhưng trong khoảnh khắc ấy, họ cùng đứng về một phía.

Lý Tự Trọng hy sinh.

Còn Thái Thị Nhạn tiếp tục ở lại Khám Lớn.

Những ngày sau đó vẫn là những ngày tù đày.

Cơm tù.

Cánh cửa sắt.

Những lần điểm danh.

Những cuộc thẩm vấn.

Những đêm dài.

Nhưng ký ức về buổi sáng ấy đã trở thành một phần của bà.

Bởi người thanh niên 17 tuổi không chỉ để lại trong bà một ấn tượng về lòng can đảm.

Anh để lại một bài học về sự lựa chọn.

Một người biết mình sắp chết vẫn có thể giữ vững điều mình tin.

Một người đang bị giam vẫn có thể đấu tranh.

Một tiếng nói trong nhà tù vẫn có thể trở thành tiếng nói của rất nhiều người.

Năm 1936, Thái Thị Nhạn ra tù.

Nhưng nhà tù không khiến bà từ bỏ hoạt động.

Bà trở lại với phong trào.

Tiếp tục xây dựng cơ sở.

Tiếp tục hoạt động cách mạng.

Đến năm 1945, bà lên Sài Gòn hoạt động hợp pháp và tham gia công tác tại Thành ủy, rồi giữ chức Phó Bí thư Quận ủy Quận III của Sài Gòn - Chợ Lớn.

Những năm sau đó, bà tiếp tục hoạt động trong nhiều vị trí.

Nhưng cuộc đời cách mạng của bà không phải một đường thẳng.

Năm 1949, bà lại bị bắt.

Đó là lần bắt thứ hai.

Sau này, bà còn nhiều lần rơi vào tay đối phương.

Tổng cộng, theo các tư liệu về bà, Thái Thị Nhạn trải qua 4 lần bị bắt và gần 20 năm tù đày trong suốt 47 năm hoạt động cách mạng.

Điều đáng chú ý là mỗi lần ra tù, bà lại trở về với công việc.

Không phải vì những năm tháng trong nhà tù trở nên dễ dàng.

Mà bởi nhà tù không làm thay đổi lựa chọn của bà.

Có lẽ ký ức về Khám Lớn năm 1931 đã trở thành một phần lý do khiến bà hiểu rất rõ điều đó.

Bà từng nhìn thấy một người 17 tuổi đối diện với cái chết.

Từng nghe tiếng hô của anh.

Từng cùng những người tù khác đáp lại.

Và từ đó, hình ảnh ấy theo bà suốt nhiều thập kỷ.

Sau ngày đất nước thống nhất, Thái Thị Nhạn vẫn còn một chặng đường dài phía trước.

Bà tiếp tục sống giữa những người dân Cần Thơ.

Những năm tháng chiến tranh đã qua.

Nhưng ký ức thì vẫn còn.

Có những người trẻ hôm nay biết Lý Tự Trọng qua sách giáo khoa.

Qua tên đường.

Qua những tượng đài.

Qua những bài học lịch sử.

Còn Thái Thị Nhạn biết anh từ một cánh cửa sắt của Khám Lớn.

Bà biết anh qua tiếng bước chân của lính canh.

Qua những tín hiệu Morse.

Qua những tiếng hô vang lên trước giờ hành hình.

Đó là ký ức của một nhân chứng.

Nhiều năm sau, khi kể lại câu chuyện ấy, Thái Thị Nhạn vẫn nhớ khuôn mặt non trẻ của Lý Tự Trọng.

Bà từng viết rằng hình ảnh người thanh niên ấy trở thành một bài học theo bà suốt cuộc đời.

Một bài học không nằm trong sách.

Không nằm trên bục giảng.

Mà được học từ chính một buổi sáng trong nhà tù.

Ở đó, một người trẻ biết mình sắp chết nhưng không từ bỏ niềm tin.

Và những người còn sống sau song sắt đã dùng tiếng nói của mình để đáp lại.

Thái Thị Nhạn qua đời năm 2003, hưởng thọ 97 tuổi.

Cuộc đời bà kéo dài gần một thế kỷ.

47 năm hoạt động cách mạng.

Nhiều lần bị bắt.

Gần 20 năm tù đày.

Bà được Nhà nước phong tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam Anh hùng.

Tên bà sau này được đặt cho một tuyến đường ở Cần Thơ.

Nhưng có lẽ, trong ký ức của bà, cái tên Lý Tự Trọng vẫn gắn với một buổi sáng rất xa.

Một cánh cửa sắt.

Một lỗ nhỏ trên cửa.

Một nhóm nữ tù nhân thay nhau nhìn ra ngoài.

Và một tiếng hô vọng vào.

Có những ký ức lịch sử được lưu giữ bằng tượng đài.

Có những ký ức được lưu giữ trong sách.

Nhưng cũng có những ký ức chỉ tồn tại trong trí nhớ của một người từng chứng kiến.

Nếu Thái Thị Nhạn không kể lại, có lẽ chúng ta sẽ không biết nhiều chi tiết về buổi sáng ấy:

Những nữ tù nhân đã dùng tín hiệu Morse để báo tin.

Họ đã thức suốt đêm.

Họ thay nhau nhìn qua những lỗ nhỏ trên cửa sắt.

Họ nghe tiếng máy chém được đưa tới.

Họ nghe tiếng bước chân.

Và rồi họ nghe tiếng hô của một người thanh niên.

Sau đó, họ cùng hô vang từ phía bên kia song sắt.

Đó không phải là một trận đánh.

Nhưng đó vẫn là một cuộc đối đầu.

Một bên có nhà tù, súng ống, lính canh và máy chém.

Một bên chỉ có những người tù bị khóa sau cửa sắt.

Thế nhưng trong khoảnh khắc ấy, những người tù vẫn có thể cất tiếng.

Và tiếng nói ấy không bị giam lại.

Nó vượt qua bức tường Khám Lớn.

Đi vào ký ức của những người sống sót.

Đi qua nhiều thế hệ.

Đến hôm nay.

Có lẽ vì thế mà câu chuyện của Thái Thị Nhạn không chỉ là câu chuyện về một nữ chiến sĩ cách mạng.

Đó còn là câu chuyện về một người chứng kiến lịch sử.

Bà đã sống đủ lâu để nhìn thấy những điều mà người thanh niên 17 tuổi năm ấy không thể nhìn thấy.

Lý Tự Trọng không thể nhìn thấy ngày độc lập.

Không thể nhìn thấy một đất nước thống nhất.

Nhưng Thái Thị Nhạn đã sống tiếp.

Bà tiếp tục hoạt động.

Tiếp tục chịu tù đày.

Tiếp tục chứng kiến những thế hệ khác lên đường.

Và mang theo ký ức về một buổi sáng năm 1931.

Gần một thế kỷ sau, Khám Lớn Sài Gòn không còn nữa.

Những cánh cửa sắt đã trở thành ký ức.

Những người tù năm ấy cũng lần lượt ra đi.

Nhưng lịch sử vẫn còn giữ lại một âm thanh.

Tiếng hô của một người thanh niên trước giờ hy sinh.

Và tiếng đáp lại của những người phụ nữ sau song sắt.

Trong số họ có Thái Thị Nhạn.

Một cô gái Cần Thơ bước vào cách mạng từ những năm rất sớm.

Một nữ tù nhân từng đứng bên cạnh khu tử tù.

Một người đã trải qua gần hai mươi năm nhà tù.

Và một nhân chứng đã mang câu chuyện về Lý Tự Trọng theo mình đến cuối đời.

Có những người không thể bước ra khỏi nhà tù cùng người đã hy sinh.

Nhưng họ có thể mang tiếng nói của người ấy bước ra ngoài.

Và Thái Thị Nhạn đã làm điều đó.

Suốt một cuộc đời.