Tiếng sấm Kiến Giang và tuổi thơ An Xá
Phan Văn Trị sinh năm Canh Dần (1830) tại làng Hạnh Thông, tỉnh Gia Định, trong một gia đình thế gia trâm anh. Với bẩm tính thông minh xuất chúng, ông đã sớm đèn sách và thi đỗ Cử nhân khi mới tròn 20 tuổi. Sự kiện này khiến danh tiếng Cử Trị vang xa, trở thành một trong những khoa bảng trẻ tuổi nhất thời bấy giờ.
Vào năm Tự Đức thứ 2 (1849), khoa thi Hương ở Gia Định chứng kiến sự xuất hiện của một tài năng trẻ đặc biệt. Phan Văn Trị, người con của vùng đất Hạnh Thông, bước vào sĩ trường với tư thế tự tin và tri thức uyên bác. Dù tuổi đời còn rất trẻ, ông đã vượt qua hàng ngàn sĩ tử để bước lên bảng vàng khoa Kỷ Dậu với học vị Cử nhân. Dân gian từ đó thường gọi ông bằng cái tên thân thương và kính trọng: Cử Trị. Sinh ra trong một gia đình vốn có truyền thống trâm anh, ông được thụ hưởng nền giáo dục Nho học bài bản từ nhỏ. Bẩm tính thông minh sẵn có kết hợp với tinh thần hiếu học đã giúp ông nhanh chóng thành tài. Tuy nhiên, đằng sau tấm bằng khoa bảng rạng rỡ ấy không phải là ước vọng vinh thân phi gia hay mưu cầu quyền lực. Tuổi 20 của Cử Trị mở ra một chặng đường mới, nơi tài năng văn chương và khí tiết khinh thế ngạo vật của ông bắt đầu thử thách trước những biến động chốn quan trường.
