Vài suy nghĩ về thời niên thiếu của Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa

1. Tuổi thơ không trọn vẹn

Mặc dù được sinh ra tại quê ngoại làng Chánh Hiệp, quận Tam Bình (nay là xã Hoà Hiệp, huyện Tam Bình) nhưng từ nhỏ, Phạm Quang Lễ đã cùng gia đình sống tại khu vực gần chợ Vĩnh Long (nay là thành phố Vĩnh Long).

Thuở nhỏ, Phạm Quang Lễ cũng có tuổi thơ êm đềm, hạnh phúc bên mái ấm gia đình cùng với cha là ông giáo Phạm Văn Mùi, mẹ là bà Lý Thị Diệu và chị gái Phạm Thị Nhẫn. Tuy nhiên, không được bao lâu, thì biến cố gia đình ập đến. Khi Phạm Quang Lễ được 7 tuổi, cha qua đời với lời trăn trối: “Lễ phải trở thành trụ cột của gia đình. Có má chăm lo dạy bảo, Lễ phải học hành đến nơi đến chốn và phải biết mang hiểu biết của mình để giúp ích cho đời”. Lời căn dặn ấy đã khắc sâu trong tâm trí của Phạm Quang Lễ đến suốt cuộc đời.

Nhận thấy không có khả năng tìm kế sinh nhai ở chốn thị thành nên mẹ và chị gái quyết định trở về quê làm nghề nông để kiếm tiền lo cho Phạm Quang Lễ ăn học. Một mình Phạm Quang Lễ phải ở lại Vĩnh Long để tiếp tục việc học hành. Mới 7 tuổi đầu, cậu bé vừa phải chịu nỗi đau mất cha, vừa phải chịu cảnh sống xa mẹ, xa chị và tự lập trong mọi hoạt động sinh hoạt, học tập. Có lần, vì quá nhớ mẹ, nhớ chị mà Phạm Quang Lễ đã đi bộ hơn hai mươi cây số dưới trời nắng gắt về nhà với lời phân trần đầy nước mắt: “Má ơi! Con nhớ má, nhớ chị quá, con chỉ định trốn về gặp má, gặp chị một lần thôi rồi mai con sẽ trở lại trường”.

2. Tinh thần vượt khó học giỏi

Dù tuổi thơ không được trọn vẹn nhưng chính lời răn dạy của cha, nỗi nhọc nhằn của mẹ, sự hy sinh của chị đã trở thành động lực giúp Phạm Quang Lễ vượt qua mọi khó khăn, cố gắng học tập để không phụ lòng của những người thân yêu.

Phạm Quang Lễ đã trải qua bậc học tiểu học tại Trường Internat Primaire (nay là Trường THPT Lưu Văn Liệt, Phường 1, thành phố Vĩnh Long, tỉnh Vĩnh Long) với kết quả tốt nghiệp loại giỏi và thi đỗ hạng ưu vào Trường Collège De My Tho (nay là Trường THPT Nguyễn Đình Chiểu, thành phố Mỹ Tho, tỉnh Tiền Giang). Tại đây, ông nhận được học bổng 4 năm liền.

Phạm Quang Lễ (người ngồi hàng ghế đầu, góc bìa bên phải) chụp ảnh lưu niệm cùng các bạn học ở tỉnh Vĩnh Long tại Trường Collège De My Tho, niên khoá 1926 - 1930

Năm 1930, ông theo học tại Trường Pétrus Ký (nay là Trường THPT Lê Hồng Phong, Quận 5, Thành phố Hồ Chí Minh) và cũng tiếp tục nhận được học bổng 3 năm liền. Với nỗ lực vượt bậc, năm 1933, ông xuất sắc đỗ thủ khoa cả hai bằng tú tài: Tú tài Bản xứ và Tú tài Tây – một thành tích phi thường của một chàng trai thanh niên tỉnh lẻ, hoàn cảnh gia đình khó khăn.

Để có được thành tích cao như thế, không chỉ đơn thuần là nhờ tư chất thông minh, mà một phần là nhờ sự siêng năng, cần mẫn, sắp xếp thời gian biểu một cách logic, khoa học và hơn hết là ý thức, nghị lực vượt khó vươn lên của Phạm Quang Lễ. Ngoài giờ lên lớp, ông thường ngồi trong phòng nghiền ngẫm các bài học, tự đọc thêm sách để bổ sung và hệ thống lại kiến thức đã học. Riêng đối với môn Toán, Phạm Quang Lễ có một sở thích là nghiên cứu, tìm ra các phương pháp giải khác nhau, đồng thời đặt ra cho mình yêu cầu là với một bài toán thì phải tìm cho được nhiều cách giải, phải đi đến một đáp số đúng, gọn nhất, hay nhất.

Nói về khả năng giải toán của Phạm Quang Lễ, Giáo sư, Bác sĩ Nguyễn Tấn Gi Trọng (bạn học của Phạm Quang Lễ ở Trường Pestrus Ký) kể rằng: “Ở trong lớp không ai nghèo như Lễ, có thể nói là nghèo nhất trường, nhưng cũng không ai học giỏi như Lễ, đặc biệt là môn Toán. Có lần, thầy giáo đang giải một bài toán khó thì bí. Thầy gọi Lễ lên bảng giải tiếp. Lễ lên bảng cứ lặng lẽ viết các cách giải khác nhau mà cậu ta đã say sưa tìm tòi trước đó. Khi ấy, thầy giáo người Pháp vừa ngạc nhiên, vừa cảm phục và nói rằng cậu học sinh này rồi sẽ tiếng xa”

3. Ôm ấp hoài bão du học vì lòng yêu nước

Thuở nhỏ, động lực học tập của Phạm Quang Lễ là để đền đáp công ơn to lớn của đấng sinh thành và sự hy sinh của chị gái. Nhưng dần lớn lên, khi chứng kiến cảnh loạn lạc, mất mát, đau thương của dân tộc, đặc biệt là sự đàn áp dã man của thực dân Pháp đối với các phong trào yêu nước của nhân dân ta, Phạm Quang Lễ đã nuôi dưỡng lòng yêu nước, căm thù giặc sâu sắc và ôm ấp hoài bão du học để có cơ hội nghiên cứu về vũ khí, giúp nhân dân đánh đuổi thực dân Pháp.

Với hoài bão đó, mà năm 1933, khi đỗ đầu cả hai bằng tú tài, mở ra nhiều cơ hội phát triển cho bản thân, Phạm Quang Lễ quyết định đi làm để chờ cơ hội du học. Sau hơn hai năm làm việc tại Mỹ Tho, được sự cảm mến và giúp đỡ của Nhà báo Vương Quang Ngươu, Phạm Quang Lễ nhận được học bổng du học tại Pháp, bước đầu thực hiện được hoài bão ôm ấp từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường.

Nhìn lại thời niên thiếu của Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa, tôi chợt nhớ đến câu nói của nhà văn Nguyễn Bá Học: “Đường đi khó, không khó vì ngăn sông cách núi, mà khó vì lòng người ngại núi e sông” và cũng nhớ đến lời Bác Hồ Khuyên thanh niên:“Không có việc gì khó, chỉ sợ lòng không bền, đào núi và lấp biển, quyết chí ắt làm nên”.

Tinh thần vượt khó học giỏi và quyết tâm thực hiện hoài bão của Phạm Quang Lễ đã góp phần truyền lửa, động viên, khích lệ cho các thế hệ tuổi trẻ Việt Nam phấn đấu khắc phục khó khăn trong học tập, lao động như mong mỏi của Giáo sư: “Tuổi trẻ phải có hoài bão lớn, hãy cố gắng giữ gìn và phát huy nó”. Cuộc đời và sự nghiệp của Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa nói chung, tuổi trẻ của Phạm Quang Lễ nói riêng sẽ mãi là bài học và là tấm gương cho các thế hệ hôm nay và mai sau noi theo.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Nguyễn Văn Đạo (2002) – Viện sĩ Trần Đại Nghĩa – Nhà Xuất bản Trẻ Tp. Hồ Chí Minh.
2. Thành Đức (2015) – Huyền thoại nhà khoa học anh hùng Trần Đại Nghĩa - Nhà xuất bản Trẻ.

Nguồn: Phan Thị Mỹ Xuân - Khu lưu niệm GSVS Trần Đại Nghĩa
Xử lý tin: Phương Hà

Sưu tầm: https://vast.gov.vn/web/guest/tin-chi-tiet/-/chi-tiet/vai-suy-nghi-ve-thoi-nien-thieu-cua-giao-su-vien-si-tran-%C4%91ai-nghia-29822-1804.html