Tình nghĩa để lại muôn đời anh hùng Phạm Bá Hạt

Tôi đã nhiều năm cùng sống với các đồng chí Công an, đã gối chung một khẩu súng trường và từng chung giấc ngủ với anh em trên bờ cỏ ướt đẫm sương đêm trong những năm tháng đánh Mỹ nhưng chưa bao giờ xúc động bằng bây giờ trong điều kiện hòa bình, song các chiến sĩ công an vẫn tiếp tục chấp nhận sự hy sinh, thiếu thốn, sẵn sàng vượt qua những cơn sốt rét rừng để ngày đêm bảo vệ cho công trình thủy nông Đồng Cam được an toàn...

Cứ theo Quốc lộ số 1 ra phía Bắc gặp thành phố Đồng Hới tỉnh lỵ của Quảng Bình nằm bên cửa sông Nhật Lệ - nơi xưa kia thi hào Nguyễn Du đã từng làm cai bạ và đã đưa được khung cảnh Đồng Hới vào trong truyện Kiều bất hủ:

Ầm ầm tiếng sóng vây quanh ghế ngồi.

Chính nơi đây hơn 60 năm trước, ông bà Hoàng thân Xuphanuvông ghé lại nhiều lần để làm bản thiết kế và thi công xây dựng cầu Ròn bắc qua sông Loan gần chân Đèo Ngang.

Cho đến bây giờ người dân làng Ròn sống kề bên núi Phượng, sông Loan và làng Cảnh Dương nơi cửa sông vẫn nhắc đến chiếc cầu mang tên Xuphanuvông.

Anh hùng Phạm Bá Hạt, Chỉ huy trưởng Công an vũ trang tỉnh Quảng Bình kể lại, khi anh còn làm Đồn trưởng Công an đóng tại cửa sông Loan làng Cảnh Dương. Mỹ đã nhiều lần cho máy bay đến ném bom phá chiếc cầu. Súng cao xạ 12 ly 7 và súng máy, súng trường đơn vị anh đã nhiều lần đánh dạt máy bay Mỹ bảo vệ cầu. Nhưng lần cuối cùng, Mỹ đã ném bom cả vào làng Ròn, làng Cảnh Dương. Đồn Công an của Hạt cũng bị trúng bom. Lần ấy Mỹ đã cho nhiều tốp máy bay đến ném bom suốt ngày, chiến sĩ công an đồn Ròn đã có người bị thương và hy sinh. Cầu Ròn bị trúng bom sập một đầu. Từ đó xe ra vào tiền tuyến phải qua phà.

Những người sống cạnh cầu Ròn kể lại rằng Mỹ đánh sập cầu Ròn. Phía chưa bị sập còn có cái biển đồng ghi tên Kỹ sư Xuphanuvông - người xây dựng cầu. Có một chiến sĩ tình nguyện quân Việt Nam từng theo ông Xuphanuvông đánh Pháp ở Lào nay đang sống ở Đồng Hới, cùng với mấy anh dân quân người làng Cảnh Dương đem đục thép, búa tạ trèo lên cầu sắt đục gỡ tấm biển đồng với ý đồ sẽ gửi lên tặng Hoàng thân Xuphanuvông là Chủ tịch Mặt trận Lào yêu nước đang đánh Mỹ ở Lào. Nhưng đục gỡ không được. Mỗi lần ba anh em lên, mới đục được vài ba nhát, máy bay Mỹ đến, lại phải tụt xuống để ẩn nấp.

Cuối cùng tấm biển đồng cũng biến mất. Người ta đồn rằng, Trung tướng Đồng Sĩ Nguyên, Tư lệnh Binh đoàn Trường Sơn đã cho lính đến đục gỡ tấm biển đồng mang tên Xuphanuvông đưa về Hà Nội đặt trong Bảo tàng của Bộ đội Trường Sơn.

Đến bây giờ người ta còn nhớ mấy câu thơ của nhà thơ lão thành Nguyễn Văn Dinh trong bài “Qua cầu Ròn”:

Qua cầu Ròn nhớ ông Xuphanuvông
Tên người kỹ sư khắc mãi trong lòng
Chân cầu soi bóng dòng sông biếc
Lại nhớ nhịp cầu in sóng nước Mê Kông...

* * *

Thành phố Thanh Hóa một buổi sáng tháng 5 đẹp trời, như thường lệ anh em nhà thơ, nhà văn hay ghé qua thăm nhà thơ Phạm Phú Thang và ông lại còn là một nhà doanh nghiệp lớn về lĩnh vực điện ảnh - nhiếp ảnh để chuyện trò trao đổi về sáng tác, về nhân tình thế sự, về chuyện trên trời, dưới đất, chuyện thời sự quốc nội, quốc ngoại...

Cử tọa bên tách cà phê và các tờ báo ra buổi sáng hàng ngày trên tay, chợt ông Thang hỏi:

- Các cậu ai muốn đi thăm Lào không, ta tổ chức đi Lào một chuyến.

- Đi chớ! Đi một chuyến nhỉ.

- Sáng kiến hay đấy!

Mọi người đang xôn xao hưởng ứng thì Thang nói tiếp:

- Mình có anh bạn học hồi trẻ, lớn lên anh đi bộ đội rồi thành chiến sĩ tình nguyện quân đi đánh Pháp giúp Lào. Trong trận đánh bảo vệ Thà Khẹc, anh được Chủ tịch Xuphanuvông nhận làm con nuôi. Ngày 13-7 sắp đến là kỷ niệm 100 năm ngày sinh của cụ Xupha, anh ấy muốn rủ mình đi Lào.

Mọi người à lên vui vẻ.

- Tên tuổi Hoàng thân đã nổi tiếng trên thế giới và cả ở Việt Nam ai mà không biết - Nhà văn Từ Nguyên Tĩnh nói - Đó là trường hợp cá biệt độc nhất vô nhị chỉ Hoàng thân Xuphanuvông mới làm được: là con vua mà gia nhập Đảng Cộng sản, trở thành Ủy viên Bộ Chính trị của Đảng. Ông lãnh đạo cả nước đánh đuổi ngoại xâm giành được nền độc lập thống nhất cho nước nhà, rồi không lên làm vua mà xóa bỏ chế độ phong kiến, lập ra nước Cộng hòa Dân chủ nhân dân Lào.

- Đúng! Độc đáo nhất thế giới đấy - nhà văn Đào Hữu Phương nói - Nhưng độc đáo nhất Thanh Hóa là ông Hoàng ấy đã tham gia xây dựng đập nước Bái Thượng, một công trình thủy lợi vĩ đại ngay tại làng Xuân Bái quê tôi, mà cho đến nay sau gần 80 năm trôi qua, 4 triệu nhân dân Thanh Hóa đều mang ơn ông. Họ gọi đập Bái Thượng là đập nước Xuphanuvông.

Nhà thơ Văn Đắc bỗng đứng bật dậy:

- Xin các bạn ngồi yên. Tôi sẽ đọc để các bạn nghe một khúc trong bài trường ca "Khúc hát từ đầu nguồn Bái Thượng" tôi vừa sáng tác nhé.

Giọng Văn Đắc trầm ấm, xúc động:

Tôi đi từ con đê này
Để câu thơ mãi mê say với Người
Nước từ đâu mãi lưng trời
Hồ trên núi thả mây trôi bồn chồn
Vai người đỡ cả núi non
Đập ngăn mở nước suối nguồn về xuôi
Trước mênh mông bể là tôi
Trước ì ầm sóng là lời đá xanh
Đập cao dựng một trường thành
Sông dài kéo cả thác ghềnh cùng đi
Chiều về tắm bến sông quêNgỡ như con đập nằm nghe biển cười...

Cử tọa vỗ tay khen hay. Nhà thơ Mạnh Lê tâm sự:

- Sông Chu quê mình giống như một thân cây lớn còn đập nước Bái Thượng là cái gốc. Những con nước từ rừng núi Thượng Lào đổ về như cái rễ cây. Hai thân lớn của gốc cây choài ra, một thân vươn tới làng Giàng thì hợp lưu với sông Mã, tạo ra nguồn nước tưới tiêu cho ruộng đồng vùng đông bắc Thanh Hóa. Một hệ thống nông giang đi qua Thọ Xuân xuống Yên Định, Thiệu Hóa, Đông Sơn, qua thành phố Thanh Hóa, Quảng Xương rồi gặp biển. Trên hai thân lớn là chi chít nhành cây, đó là hệ thống kênh mương tưới tiêu cho gần 50 ngàn hécta đất canh tác...

- Hoàng thân Xuphanuvông là một trong những kỹ sư đã bắt nguồn nước sông Chu chảy theo ý muốn của con người. Nông dân trồng lúa xứ Thanh từng nhìn vào dòng nước đó để nhận ra mùa màng ấm no, mưa nắng đời mình - Từ Nguyên Tĩnh trầm ngâm một lúc rồi nói thêm - Lúc giặc Pháp thua to ở các chiến trường, hẳn nó biết hàng trăm ngàn dân công Thanh Hóa thồ bằng xe đạp hàng trăm ngàn tấn gạo ra chi viện cho chiến trường đánh mạnh, đánh thắng. Gạo đó là gạo sinh ra từ đập nước Bái Thượng nên chúng đã trả thù bằng cách bay đến ném bom phá đập nước. Cha tôi bảo: "Khốn nạn rồi con ơi! Làng sắp đói to rồi con ơi! Giặc Pháp đã ném bom phá đập nước Bái Thượng!". Năm đó làng đói phải ăn cả củ rừng, gốc chuối thay cơm. Cha tôi đã nhìn lên dãy núi Vân Ban và Diệp Thạch bên nguồn nước sông Chu mà trào nước mắt.

Về sau này, nhớ lại cảnh đó Từ Nguyên Tĩnh đã viết cuốn sách "Tiếng thở dài của dòng sông"...

Nhà văn Lê Xuân Giang, nguyên là chiến sĩ bộ đội cao xạ pháo bảo vệ đập nước Bái Thượng kể:

- Những ngày bảo vệ đập nước, cánh lính chúng tôi ít khi được rời khỏi trận địa. Sau mỗi trận đánh còn nghe được tiếng nước dội ào ào reo vui là đập vẫn còn. Có trận đánh, bom tấn rơi vào cạnh trận địa, gần một nửa đại đội pháo bị tức ngực, ù tai không còn nghe tiếng nước reo trên đập tràn. Mọi người lo lắng ngẩn ngơ hỏi nhau: "Đập nước có bị trúng bom không? Đập nước có còn không?".

Lúc này Hoàng thân Xuphanuvông đang lãnh đạo nhân dân Lào đánh giặc tận nơi đâu. Đồng chí có biết rằng bộ đội cao xạ pháo, dân quân và các chiến sĩ công an bảo vệ đã hy sinh xương máu để giữ gìn công trình của đồng chí để lại đây không? Chúng tôi muốn nhắn gửi đến đồng chí lời thề của chúng tôi quyết tâm bảo vệ đập nước Bái Thượng đến cùng...

* * *

Kể từ năm 1940, sau khi trở về Lào xây dựng các công trình cầu đường ở Lào và Campuchia, năm 1941, ông bà Hoàng thân Xuphanuvông trở lại Việt Nam, đưa tổng hành dinh của Cơ quan Công chánh Trung Kỳ ra đóng ở thành phố Vinh để chăm lo vận hành và xây dựng những hạng mục cuối cùng của đập thủy lợi Đô Lương và cầu Yên Xuân bắc qua sông Cả.

Nhân dân Nghệ An nói chung và Đô Lương nói riêng vô cùng quý mến và biết ơn vị kỹ sư đã hết lòng chăm lo cho dòng nước đưa vào những cánh đồng ở Nghệ An mùa màng luôn luôn xanh tốt.

Riêng Hoàng thân thì vô cùng vui sướng khi được ở trên quê hương của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc mà Hoàng thân đã tìm hiểu và biết rõ từ những ngày học đại học ở Pari.

Sau Cách mạng Tháng Tám thành công, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã mời Hoàng thân Xuphanuvông ra thủ đô Hà Nội để bàn bạc về liên minh giữa hai nước Việt - Lào chống Pháp.

Cùng lúc đó, Hoàng thân Phếtxarạt đã cùng các nhà cách mạng lãnh đạo nhân dân Lào đứng dậy lật đổ phát xít Nhật và thực dân Pháp, thành lập chính phủ độc lập tự do của Lào, Hoàng thân Phếtxarạt đã gọi em ruột cùng cha khác mẹ của mình là Hoàng thân Xuphanuvông trở về Lào tham gia chính phủ. Hoàng thân được Chính phủ Cách mạng Lào giao chức Bộ trưởng Bộ Ngoại giao và sau đó là Bộ trưởng Bộ Quốc phòng kiêm Tư lệnh tối cao của các lực lượng vũ trang Lào phối hợp với Tình nguyện quân Việt Nam, thành lập quân đội Việt - Lào Liên minh mở mặt trận Thà Khẹc đánh Pháp.

Hoàng thân Xuphanuvông đã được nhân dân Lào bầu làm Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến và Chủ tịch Mặt trận Lào yêu nước.

Suốt 30 năm vượt qua bao hiểm nguy, thử thách gian khổ, Chủ tịch Xuphanuvông cùng Đảng Nhân dân cách mạng Lào đã lãnh đạo quân dân Lào chiến đấu và giành được thắng lợi cuối cùng, quét sạch bọn đế quốc xâm lược và bè lũ tay sai, lập nên nước Cộng hòa Dân chủ nhân dân Lào.