Tô Ngọc Vân
Tô Ngọc Vân
Họa sĩ bậc thầy, tác giả bức Thiếu nữ bên hoa huệ.
Tô Ngọc Vân sinh 15 tháng 12 năm 1906, một vài tài liệu ghi 1908, mất 17 tháng 6 năm 1954, họa sĩ Việt Nam, bút danh Tô Tử, Ái Mỹ, TNV, thuộc tứ kiệt Trí, Vân, Lân, Cẩn. Nguyên quán Xuân Cầu, Hưng Yên, sinh lớn ở Hà Nội. Cha Tô Văn Phú là nhà nho nghèo, làm thư ký tòa báo; mẹ buôn bán nhỏ. Bà nội hầu đồng đền Dâu Hàng Quạt, nơi nhiều tượng khiến ông thích vẽ. Người bác lấy chồng Pháp đưa ông về nuôi.
Xuất thân nghèo, quá tuổi mới đi học. Đang học năm thứ ba trường Bưởi, ông bỏ học theo nghệ thuật. Năm 1926 ông đỗ Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, tốt nghiệp khóa 2 năm 1931. Tác phẩm được giải ở Pháp; ông vẽ Phnôm Pênh, Băng Cốc, Huế, viết phê bình trên Phong Hóa, Ngày Nay. Vợ Nguyễn Thị Hoàn, năm người con gồm Tô Ngọc Thanh, Tô Ngọc Thái, họa sĩ Tô Ngọc Thành, kiến trúc sư Tô Thị Toàn và Tô Ngọc Thạch. Năm 1935–1939 ông dạy Phnôm Pênh, rồi Mỹ thuật Đông Dương đến 1945.
Ông được đánh giá có công đầu dùng sơn dầu ở Việt Nam. Khi học ông đã muốn xây nền hội họa dân tộc, diễn tả duyên dáng người Việt, tiêu biểu chân dung thiếu nữ. Ông thiết kế tem Apsara từ tư liệu Angkor, mẫu thứ 23 của Bưu điện Đông Dương. Sau Cách mạng Tháng Tám ông tham gia kháng chiến; năm 1950 phụ trách Trường Mỹ thuật Việt Bắc, vẽ nhiều ký họa.
Tranh trước 1945 gồm Thiếu nữ bên hoa sen, Thiếu nữ bên hoa huệ, Hai thiếu nữ và em bé. Sau 1945 có Hồ Chủ tịch làm việc tại Bắc Bộ phủ, Nghỉ đêm bên đồi, Hai chiến sĩ. Ông hy sinh ngày 17 tháng 6 năm 1954 tại Ba Khe, bên kia đèo Lũng Lô, do máy bay Pháp bắn, sát Điện Biên Phủ, truy tặng liệt sĩ, an táng Mai Dịch. Ông nhận Giải nhất Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc 1954 và Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt I năm 1996. Tên ông đặt cho đường phố nhiều nơi và một miệng núi lửa trên Sao Thủy.
