Tô Ngọc Vân – Người danh họa tài hoa và Tiên phong của dòng tranh sơn dầu Việt Nam

Trong lịch sử mỹ thuật hiện đại Việt Nam, danh họa Tô Ngọc Vân chiếm một vị trí vô cùng đặc biệt. Ông không chỉ là đại diện xuất sắc cho thế hệ danh họa tiên phong của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, người có công đầu trong việc phát triển chất liệu sơn dầu ở Việt Nam, mà còn là một danh họa – chiến sĩ đã dâng hiến trọn vẹn tài năng và cuộc đời mình cho sự nghiệp kháng chiến giải phóng dân tộc.

Họa sĩ Tô Ngọc Vân sinh năm 1906, quê tại làng Xuân Cầu, huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên. Ngay từ trẻ, ông đã bộc lộ năng khiếu mỹ thuật thiên bẩm và thi đỗ vào Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương khóa II (1926 – 1931). Trong giai đoạn này, ông nổi tiếng với biệt tài vẽ phong cảnh và phụ nữ. Những tác phẩm nghệ thuật tiêu biểu của ông thời kỳ này đã vươn tới đỉnh cao thẩm mỹ, trong đó tác phẩm sơn dầu kiệt tác "Thiếu nữ bên hoa huệ" (Cô gái và hoa huệ) đã trở thành biểu tượng kinh điển cho vẻ đẹp thanh tao, dịu dàng của người phụ nữ Hà thành. Tài năng của ông sớm được khẳng định qua các đợt triển lãm lớn tại Sài Gòn (1930) và Hà Nội (1935 – 1936).

Không chỉ sáng tác, Tô Ngọc Vân còn là một trí thức tâm huyết với báo chí và giáo dục. Từ năm 1931, ông liên tục cộng tác và vẽ minh họa cho nhiều tờ báo danh tiếng thời bấy giờ như Nhân Loại, Phong Hóa, Ngày Nay, Thanh Nghị. Ông từng làm giáo viên dạy học tại Trường Trung học Phnom Penh (1935 – 1938), sau đó trở về giảng dạy tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương (1939 – 1941), đào tạo nên nhiều thế hệ họa sĩ tài năng cho đất nước. Với lòng yêu nước nồng nàn, năm 1944, ông cùng một số học trò thân tín trong trường đã dũng cảm tham gia các hoạt động bán công khai trong Mặt trận Việt Minh tại Hà Nội.

Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, họa sĩ Tô Ngọc Vân cùng nhóm đồng nghiệp đã khắc họa thành công bức họa lịch sử về Chủ tịch Hồ Chí Minh đang làm việc tại Bắc Bộ Phủ. Bước vào cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, từ một họa sĩ mang phong cách lãng mạn, ông đã có sự chuyển biến sâu sắc về tư tưởng nghệ thuật, hăng hái dấn thân vào đời sống kháng chiến.

Ông không ngại gian khổ, xông xáo khắp các mặt trận, từ vùng địch hậu, miền núi cho đến đồng bằng. Giá vẽ của ông không còn đóng khung trong phòng tranh lãng mạn mà mở rộng ra giữa thiên nhiên và cuộc sống chiến đấu thực tế. Hàng trăm bức ký họa cùng nhiều tác phẩm sơn dầu, sơn mài, lụa ra đời trong thời kỳ này đã phản ánh chân thực và sinh động những con người bình thường mà cao đẹp: từ người lão dân quân, chị cán bộ cốt cán, bà lão nông dân cho đến anh chiến sĩ trước giờ ra trận.

Đặc biệt, trong những ngày ác liệt cuối cùng của Chiến dịch Điện Biên Phủ lịch sử, họa sĩ Tô Ngọc Vân đã có mặt ở tuyến đầu để ghi lại những hình ảnh oanh liệt của quân và dân ta. Ngày 17 tháng 6 năm 1954, ông đã anh dũng hy sinh ngay bên giá vẽ tại khu vực Đèo Lũng Lô – ngã gục trong tư thế hiên ngang của một người họa sĩ – chiến sĩ đích thực.

Sự ra đi của Tô Ngọc Vân là một tổn thất vô cùng to lớn cho nền mỹ thuật nước nhà, nhưng di sản nghệ thuật và tinh thần xả thân của ông vẫn sống mãi. Để ghi nhận những đóng góp đặc biệt xuất sắc cho nền văn học nghệ thuật và sự nghiệp cách mạng của dân tộc, năm 1996, ông đã được Nhà nước truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học - Nghệ thuật – giải thưởng cao quý nhất của đất nước. Tên tuổi của danh họa Tô Ngọc Vân mãi mãi là niềm tự hào của nền mỹ thuật Việt Nam.