Tôn Thất Trĩ (1810–1861) – Vị Tướng Hoàng Tộc Nhà Nguyễn Tử Trận Giữa Khói Lửa Đại Đồn Chí Hòa.
Trong những ngày bi tráng nhất của cuộc kháng chiến chống liên quân Pháp – Tây Ban Nha ở Nam Kỳ, có một vị võ quan hoàng tộc đã chiến đấu đến hơi thở cuối cùng để bảo vệ thành lũy của đất nước. Đó là Tôn Thất Trĩ (còn được ghi là Tôn Thất Trí trong một số tài liệu), vị tướng đã anh dũng hy sinh tại Đại đồn Chí Hòa vào tháng 2 năm 1861, để lại tấm gương trung dũng cho hậu thế.
Tôn Thất Trĩ sinh khoảng năm 1810, là con trưởng của Từ tế ty phó sứ Tôn Thất Du, thuộc hoàng tộc triều Nguyễn. Chính sử không ghi rõ nơi ông sinh, nhưng đều nhận xét ông là người khẳng khái, dũng lược, có tài thao lược và từng giữ chức Hồng Lô Tự Khanh, một chức quan quan trọng trong triều đình nhà Nguyễn.Năm 1858, khi thực dân Pháp nổ s.ú.n.g xâm lược Việt Nam tại Đà Nẵng, Tôn Thất Trĩ được triều đình cử ra mặt trận làm Tán tương, cùng Tổng chỉ huy Nguyễn Tri Phương tổ chức phòng thủ. Sau khi không thể nhanh chóng chiếm được Đà Nẵng, đầu năm 1860, quân Pháp chuyển toàn bộ lực lượng vào Gia Định. Triều đình Huế lập tức điều Nguyễn Tri Phương, Phạm Thế Hiển và Tôn Thất Trĩ vào Nam để chỉ huy quân dân xây dựng hệ thống phòng tuyến Đại đồn Chí Hòa – tuyến phòng thủ lớn nhất của triều Nguyễn ở Nam Kỳ.Rạng sáng 24 tháng 2 năm 1861, dưới quyền chỉ huy của Đô đốc Léonard Charner, liên quân Pháp – Tây Ban Nha mở cuộc tổng công kích vào Đại đồn Chí Hòa với ưu thế vượt trội về p.h.á.o binh và vũ khí hiện đại. Mặc dù quân triều Nguyễn chiến đấu vô cùng quyết liệt, hỏa lực chênh lệch quá lớn khiến phòng tuyến dần bị phá vỡ. Sau gần hai ngày giao tranh ác liệt, đến tối 25 tháng 2 năm 1861, Đại đồn Chí Hòa thất thủ.Trong trận chiến ấy, Tôn Thất Trĩ cùng nhiều tướng lĩnh đã ở lại chiến đấu đến phút cuối. Ông tử trận ngay trên chiến địa, cùng Nguyễn Duy, trong khi Phạm Thế Hiển bị trọng thương rồi qua đời sau đó. Tổng chỉ huy Nguyễn Tri Phương cũng bị thương nặng nhưng vẫn rút được tàn quân về Biên Hòa để tiếp tục tổ chức kháng chiến. Sự hy sinh của các vị tướng đã trở thành biểu tượng cho tinh thần không khuất phục trước ngoại xâm trong buổi đầu chống Pháp.Sau khi mất, Tôn Thất Trĩ được vua Tự Đức truy tặng chức Thị lang Bộ Lễ để ghi nhận lòng trung dũng. Đến năm 1879, bài vị của ông được đưa vào thờ tại đền Trung Nghĩa, nơi tôn vinh các trung thần đã hy sinh vì đất nước dưới triều Nguyễn.Dù tên tuổi không được nhiều người biết đến như Nguyễn Tri Phương hay Trương Định, nhưng Tôn Thất Trĩ vẫn là một trong những vị võ tướng tiêu biểu đã chọn ở lại chiến đấu đến cùng trong trận Đại đồn Chí Hòa – một trong những trận đánh quan trọng nhất của lịch sử chống Pháp ở Nam Kỳ. Sự hy sinh của ông thể hiện tinh thần trung quân, ái quốc và ý chí bảo vệ non sông đến giây phút cuối cùng.
