Tôn Thị Quế – Người phụ nữ ưu tú của quê hương Xô viết anh hùng

Tôn Thị Quế là một trong những nữ chiến sĩ cách mạng tiêu biểu của quê hương Nghệ An. Cuộc đời hoạt động của bà gắn với phong trào cách mạng ở Thanh Chương, cao trào Xô viết Nghệ Tĩnh và công tác phụ nữ trong những năm tháng đấu tranh giành độc lập dân tộc.

Tôn Thị Quế sinh năm 1902 tại làng Chi Linh, xã Võ Liệt, tổng Võ Liệt, huyện Thanh Chương, nay thuộc xã Kim Bảng, tỉnh Nghệ An. Bà là con của nhà Nho yêu nước Tôn Thúc Đích và bà Nguyễn Thị Hảo, em gái của nhà cách mạng Tôn Quang Phiệt. Sinh ra trong một gia đình có truyền thống yêu nước, từ nhỏ bà đã sớm được nghe những câu chuyện về phong trào Văn Thân, Cần Vương và nuôi dưỡng tinh thần yêu nước.

Từ những năm đầu thế kỷ XX, gia đình bà trở thành nơi hội họp kín của các sĩ phu yêu nước hưởng ứng phong trào Đông Du. Từ năm 1925, Tôn Thị Quế bắt đầu tham gia những công việc của các tổ chức yêu nước do anh trai Tôn Quang Phiệt giao. Năm 1927, bà được kết nạp vào Đảng Tân Việt và hoạt động với nhiều bí danh khác nhau để thuận lợi cho công việc bí mật.

Tôn Thị Quế được phân công làm công tác tuyên truyền, vận động và xây dựng tổ chức. Đầu năm 1929, bà được bầu vào Ban Chấp hành Đảng Tân Việt của Huyện bộ Thanh Chương. Với trình độ văn hóa và khả năng tuyên truyền, vận động, bà nhanh chóng trở thành một cán bộ tích cực của phong trào.

Năm 1929, bà được tổ chức đưa ra Hà Nội làm công tác cấp dưỡng, in ấn truyền đơn và giao thông liên lạc cho Kỳ bộ Tân Việt Bắc Kỳ. Sau khi Tôn Quang Phiệt bị bắt, bà trở về Nghệ An và tiếp tục hoạt động tại Thanh Chương. Đầu năm 1930, dưới sự phân công của tổ chức, bà đóng vai người buôn hàng xén để thuận lợi đi lại giữa Vinh và Thanh Chương, đồng thời làm nhiệm vụ liên lạc và vận động quần chúng.

Ngày 5-2-1930, tại bến đò Rồng thuộc xã Thanh Hà, Tôn Thị Quế tham gia đón đồng chí Nguyễn Phong Sắc từ Vinh lên Võ Liệt để tổ chức thành lập Chi bộ Đảng Cộng sản huyện Thanh Chương. Sau khi Đảng bộ huyện Thanh Chương được thành lập ngày 20-3-1930, bà tiếp tục làm giao thông liên lạc, in truyền đơn, tài liệu và quyên góp kinh phí cho hoạt động của Đảng.

Trong cao trào Xô viết Nghệ Tĩnh, Tôn Thị Quế tham gia tuyên truyền, vận động và tổ chức các cuộc đấu tranh của quần chúng. Bà góp phần vào cuộc tuần hành của thầy và trò trường tiểu học Pháp Việt ngày 1-5-1930 tại Chợ Rộ và cuộc biểu tình của hơn 2 vạn nông dân ngày 1-9-1930, một trong những sự kiện góp phần đưa đến sự hình thành chính quyền Xô viết ở địa phương.

Trong thời gian thực dân Pháp khủng bố, Tôn Thị Quế cùng các đồng chí phải rút vào rừng hoạt động. Dù điều kiện thiếu thốn, gian khổ và thường xuyên phải di chuyển để tránh sự truy lùng, bà vẫn tiếp tục làm công tác tuyên truyền, liên lạc và giúp xây dựng lại cơ sở cách mạng. Tháng 12 năm 1931, bà được bổ sung vào Ban Chấp hành Tỉnh ủy Nghệ An, phụ trách công tác tuyên truyền và huấn luyện.

Ngày 4-4-1932, Tôn Thị Quế bị thực dân Pháp bắt và đưa về giam tại Nhà lao Vinh. Sau đó, bà bị Tòa án phong kiến Nam triều kết án 20 năm tù khổ sai và 20 năm quản thúc. Tháng 3 năm 1941, bà bị chuyển vào nhà tù Nha Trang. Ngày 5-4-1945, bà cùng các chị em tù nhân phá ngục trở về với Đảng và tiếp tục tham gia đấu tranh giành chính quyền trong Cách mạng Tháng Tám.

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Tôn Thị Quế tiếp tục công tác phụ nữ tại Nghệ An. Ngày 6-1-1946, bà được Nhân dân tín nhiệm bầu làm đại biểu Quốc hội khóa I, là nữ đại biểu duy nhất của Nghệ An và Liên Khu 4. Sau đó, bà tiếp tục đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ trong công tác phụ nữ, từng là Bí thư Phụ nữ Cứu quốc tỉnh Nghệ An và phụ trách công tác phụ nữ Liên khu Bốn.

Ngày 8-5-1960, Tôn Thị Quế tiếp tục được bầu làm đại biểu Quốc hội khóa II tại tỉnh Nghệ An với số phiếu cao tuyệt đối. Trên 60 năm hoạt động, bà luôn gắn bó với công việc cách mạng, công tác phụ nữ và phục vụ nhân dân.

Với những đóng góp cho cách mạng, Tôn Thị Quế được Đảng và Nhà nước tặng nhiều phần thưởng cao quý như Huy hiệu 60 năm tuổi Đảng, Huân chương Kháng chiến hạng nhất, Huân chương Chống Mỹ cứu nước hạng nhất, Huân chương Sao Vàng và Huân chương Hồ Chí Minh.

Ngày 13-1-1992, Tôn Thị Quế qua đời tại Bệnh viện Hữu Nghị Việt - Xô, hưởng thọ 90 tuổi. Bà được an táng tại Nghĩa trang Mai Dịch, Hà Nội. Tên bà được đặt cho một con đường tại thành phố Vinh, Nghệ An, như một sự ghi nhận đối với những đóng góp của một nữ chiến sĩ cách mạng tiêu biểu của quê hương Xô viết.

Thông điệp: Cuộc đời Tôn Thị Quế cho thấy phụ nữ Nghệ An đã có những đóng góp quan trọng trong phong trào cách mạng. Câu chuyện của bà nhắc các thế hệ hôm nay trân trọng những người đã dành tuổi trẻ và cuộc đời cho độc lập dân tộc, đồng thời sống có trách nhiệm với quê hương và đất nước.