Tống Duy Tân – người trở lại núi rừng để tiếp tục cuộc chiến

Cuối thế kỷ XIX, khi phong trào Cần Vương lan rộng, nhiều sĩ phu đã từ bỏ cuộc sống yên ổn để trở về quê hương tổ chức kháng chiến. Tống Duy Tân là một trong những người như vậy. Cuộc đời ông gắn với cuộc khởi nghĩa Hùng Lĩnh ở Thanh Hóa, nơi ông tiếp tục duy trì ngọn lửa chống Pháp sau khi nhiều cuộc khởi nghĩa khác đã lần lượt thất bại.

Tống Duy Tân sinh năm 1837 tại Vĩnh Lộc, Thanh Hóa. Ông xuất thân trong một gia đình có truyền thống Nho học, từng đỗ Tiến sĩ và làm quan dưới triều Nguyễn. Con đường công danh của một vị quan thời ấy vốn có thể đưa ông đến một cuộc sống tương đối ổn định, nhưng những biến động của đất nước đã khiến ông lựa chọn một con đường khác.

Năm 1885, khi vua Hàm Nghi phát động phong trào Cần Vương, Tống Duy Tân hưởng ứng và trở về Thanh Hóa tổ chức lực lượng. Sau khi căn cứ Ba Đình thất thủ, ông tiếp tục tập hợp nghĩa quân, xây dựng căn cứ Hùng Lĩnh và phối hợp với nhiều thủ lĩnh khác trong vùng.

Khác với một cuộc chiến diễn ra trong thời gian ngắn, nghĩa quân Hùng Lĩnh phải dựa vào núi rừng để duy trì hoạt động lâu dài. Những con đường nhỏ, những khu rừng hiểm trở trở thành nơi trú quân, cất giấu lương thực và tổ chức các cuộc tập kích.

Tống Duy Tân hiểu rằng nghĩa quân khó có thể đối đầu trực diện với quân Pháp. Vì vậy, ông chủ trương dựa vào địa hình và sự ủng hộ của nhân dân. Những toán quân nhỏ di chuyển linh hoạt, lựa chọn thời điểm thích hợp để tấn công rồi rút lui trước khi quân Pháp kịp bao vây.

Nhưng đến cuối thế kỷ XIX, phong trào Cần Vương ngày càng suy yếu. Quân Pháp tăng cường đàn áp, nhiều căn cứ lần lượt bị phá vỡ. Nghĩa quân thiếu lương thực, vũ khí và ngày càng khó nhận được sự hỗ trợ như trước.

Năm 1892, Tống Duy Tân bị bắt. Quân Pháp tìm cách chiêu dụ ông, nhưng ông không chấp nhận hợp tác. Năm 1895, ông bị xử tử tại Thanh Hóa.

Điều đặc biệt ở Tống Duy Tân là ông không phải một thủ lĩnh xuất thân từ quân đội. Ông là một vị Tiến sĩ, từng bước vào quan trường, nhưng cuối cùng lại lựa chọn rời bỏ con đường ấy để trở về với nghĩa quân.

Cuộc đời ông cũng cho thấy một thực tế của phong trào Cần Vương: những người đứng lên chống Pháp phần lớn đều biết rằng lực lượng của mình rất yếu. Họ thiếu vũ khí, thiếu hậu cần và không có một hệ thống chỉ huy thống nhất trên phạm vi cả nước. Nhưng điều đó không khiến họ lập tức từ bỏ. Tống Duy Tân đã chiến đấu trong hoàn cảnh ấy cho đến khi bị bắt.

Ngày nay, khi nhìn lại những cuộc khởi nghĩa cuối thế kỷ XIX, người ta có thể dễ dàng nhận thấy những hạn chế khiến chúng không thể giành thắng lợi. Nhưng đặt mình vào thời điểm đó, khi đất nước vừa mất chủ quyền và con đường đấu tranh còn chưa rõ ràng, việc một người đang có địa vị như Tống Duy Tân lựa chọn trở về núi rừng cũng là một quyết định đầy can đảm.

Ông không để lại một chiến thắng lớn. Ông để lại một lựa chọn. Lựa chọn từ bỏ con đường công danh để đứng về phía những người đang chiến đấu cho quê hương. Và đôi khi, chính những lựa chọn như vậy đã giữ cho ngọn lửa chống ngoại xâm không tắt trong những năm tháng mà hy vọng về một ngày độc lập vẫn còn rất xa.