Trần Chánh Chiếu

Trần Chánh Chiếu (1868 - 1919)

Tiểu sử Trần Chánh Chiếu

Trần Chánh Chiếu sinh ngày 2-6-1867 (Đinh Mão) tại làng Văn Tập, tỉnh Rạch Giá (nay là phường Vĩnh Thanh Vân, thành phố Rạch Giá, tỉnh Kiên Giang).

Ông được sinh ra trong một gia đình khá giả và là con trai của ông Trần Thọ Cửu, một hương chức trong làng. Nhờ đó, từ nhỏ ông đã được lên Sài Gòn theo học ở trường trung học D’Adran. Sau khi tốt nghiệp, Trần Chánh Chiếu được bổ nhiệm làm giáo học rồi làm thông ngôn cho tham biện (chủ tỉnh) ở Rạch Giá. Với chức vụ này, Trần Chánh Chiếu có điều kiện để vun vén của cải riêng cho mình, nhưng ông không làm thế. Thay vào đó, ông đã hết lòng vì dân, ông càng thấy rõ sự khốn khổ của người dân dưới chế độ áp bức, bóc lột của thực dân Pháp.

Với vị thế của mình, Trần Chánh Chiếu tiến hành khẩn hoang ở vùng Tràm Chẹt thuộc quận Giồng Riềng. Đồng thời tự thiết kế và xây cất phố xá, xây dựng chợ Rạch Giá và trở thành đại điền chủ giàu có lúc bấy giờ. Khoảng thời gian này, ông được bổ nhiệm hàm Đốc phủ và được nhập quốc tịch Pháp (còn gọi là Gibert Chiếu). Sau đó, Trần Chánh Chiếu xin thôi việc về làm xã trưởng làng Vĩnh Thanh Vân. Trong thời gian này, Trần Chánh Chiếu biết sử dụng vị thế và quyền hạn của mình để làm những việc có lợi cho dân như : Khi phạt những người nhẹ tội, ông đánh vài roi rồi cho về nhà chứ không giao cho Tòa án …

Năm 1900, Trần Chánh Chiếu ý thức được thực trạng của đất nước, ông bán một phần gia sản, bỏ việc lên Sài Gòn làm báo, tham gia các tổ chức yêu nước, khuếch trương phong trào Minh Tân. Theo giáo sư Trần Văn Giàu ghi nhận: Trần Chánh Chiếu là người cầm đầu phong trào “Minh Tân”. Đây là phong trào chính trị tương đương với phong trào “Đông kinh nghĩa thục” và có mối quan hệ mật thiết với phong trào “Đông Du” của Phan Bội Châu.

Báo Nông cổ mín đàm và tờ Lục tỉnh tân văn do Trần Chánh Chiếu làm chủ bút

Nhà báo và nhà văn sắc sảo

Là một cây bút với nhiều bài viết sắc sảo, năm 1906, Trần Chánh Chiếu được mời làm chủ bút tờ “Nông cổ mín đàm” ( uống trà bàn chuyện làm nông và buôn bán). Tờ báo Quốc ngữ kinh tế đầu tiên của Việt Nam lúc đó. Nội dung tờ báo chủ yếu thông tin về giá cả lúa gạo, hướng dẫn nông nghiệp cho nông dân. Mục chủ yếu nằm ở trang nhất mang tên “Thương cổ luận”, trong đó hướng dẫn cho các nhà buôn cách giao thương buôn bán với nước ngoài, kêu gọi họ đoàn kết chống lại sự cạnh tranh lũng đoạn của các nhà buôn người Hoa và người Ấn. Nhờ đó, tờ báo nhận được sự ủng hộ rất lớn từ giới thương gia và nông dân.

Năm 1907, ông được mời về làm chủ bút tờ “Lục tỉnh Tân văn”, một tờ báo vừa đề cập chính trị, vừa bàn về các vấn đề kinh tế, văn hóa. Trần Chánh Chiếu chú trọng tuyên truyền tư tưởng Duy Tân cứu nước. Từ đó, ông được đồng bào miền Nam xem như một nhân vật trụ cột của phong trào Duy Tân, Đông Du ở Nam kỳ. Ông cũng kêu gọi nhân dân xóa bỏ cờ bạc, thuốc phiện, giảm các nghi thức hủ tục cưới xin, ma chay, cắt tóc ngắn, mặc âu phục ưu tiên xài hàng nội. Ngoài ra, báo còn có chuyên mục văn nghệ, thơ ca, âm nhạc, tuồng, cải lương,… Báo ra đến số 51 thì Trần Chánh Chiếu bị bắt, sau đó tờ báo bị nhà cầm quyền Pháp đóng cửa. Đây là tờ báo công khai chống thực dân Pháp.

Không chỉ là nhà báo, nhà yêu nước nổi tiếng, Trần Chánh Chiếu còn là một nhà văn với bút danh Trần Thiên Trung, Trần Nhựt Thăng, Kỳ Lân Cát, Quang Huy, Mộng Trần, Đông Sơ…. Ông đã cho ra đời các tác phẩm như Hoàng Tố Oanh hàm oan, Lâm Kim Liên, Ba người ngự lâm pháo thủ, Minh Tân tiểu thuyết, Tiền căn hậu báo, Hương cảng nhân vật, Văn ngôn tập giải, Gia phổ…

Qua các tác phẩm văn học, Trần Chánh Chiếu được xem là nhà văn Quốc ngữ sớm thứ hai sau Nguyễn Trọng Quản vào thời kỳ chữ Quốc ngữ còn phôi pha. Ông đã vận dụng ngòi bút của mình vào con đường Duy Tân cứu nước.

Chân dung Trần Chánh Chiếu trong giấy khai sinh của ông. Ảnh chụp lại

Nhà chính trị, nhà kinh doanh

Ngoài việc lập tờ báo Lục tỉnh Tân văn để đưa ra chương trình cải cách, vận động Duy Tân ở miền Nam, Trần Chánh Chiếu còn thành lập các cơ sở công thương nghiệp để tạo tài chánh giúp đỡ cho các du học sinh Việt Nam tại Nhật Bản, thành lập Minh Tân Hội thu hút giới trí thức điền chủ, tư sản và các hương chức nông thôn có lòng yêu nước cùng chung tay tạo sự chuyển biến xã hội bằng cách đả phá những quan điểm Nho giáo lỗi thời như “trọng nông, ức thương”, khuyến khích mọi người đứng ra “tranh thương” làm công nghiệp…

Không chỉ vận động tuyên truyền, Trần Chánh Chiếu thành lập công ty kinh doanh đa ngành lấy tên là Minh Tân Công nghệ xã, mục đích phát triển tiểu thủ công nghiệp và thông qua đó tạo nguồn nhân lực có trình độ, giáo dục hướng về thực nghiệp. Để có chỗ hội họp bàn chuyện yêu nước, ông lập nên Minh Tân khách sạn, tiệm Mộng Tiền Trà ở Sài Gòn và lập Duy Tân lữ quán ở Mỹ Tho. Trần Chánh Chiếu còn lập nên hãng cho vay Sài Gòn – Chợ Lớn – Một tổ chức kinh doanh tài chính như ngân hàng, tín dụng ngày nay để đáp ứng nhu cầu kinh doanh của tiểu thương người Việt.

Với việc tạo ra sản phẩm xà bông Canard (con vịt) tung ra thị trường với giá rẻ, Trần Chánh Chiếu góp phần buộc giới Hoa Kiều phải liên tục hạ giá xà bông, không thao túng giá cả như trước. Người dân Việt được hưởng lợi nhiều từ cuộc cạnh tranh kinh tế trong lĩnh vực chất tẩy rửa đầu thế kỷ XX.
Khác với nhiều người, Trần Chánh Chiếu kinh doanh không phải để vinh thân phì gia mà để lập hội đoàn, phát huy nội lực của giới doanh thương Việt Nam cạnh tranh với nước ngoài nhằm hưng thịnh đất nước. Tiền kiếm được từ kinh doanh ông ủng hộ cho phong trào Đông Du của cụ Phan Bội Châu. Trong ba năm 1906, 1907, 1908, ngoài việc quyên tiền, ông còn vận động được 100 thanh niên cho phong trào Đông Du.
Hai lần bị tù đày
Những hoạt động sôi nổi của phong trào Minh Tân làm cho chính quyền thực dân Pháp và tay sai để ý , tìm cách đàn áp phong trào.

Cuối tháng 10 năm 1908, Trần Chánh Chiếu bị thực dân Pháp bắt ở Sài Gòn, sau đó, chúng đưa ông về Mỹ Tho để lục xét Minh Tân khách sạn và bắt luôn những chí sĩ hoạt động cùng với ông. Pháp buộc tội ông về việc thành lập các cơ sở của phong trào Duy Tân. Tháng 4-1909, sau 7 tháng bị giam, ông được thả tự do nhờ sự vận động của luật sư Phan Văn Trường ở Pháp. Sau đó, Trần Chánh Chiếu về quê ở Rạch Giá bán tất cả ruộng đất, phố xá để trả nợ cho Công ty mà ông đứng ra gọi phần hùn trước đây rồi lên ở luôn Sài Gòn mở tiệm buôn và viết sách.

Với tinh thần yêu nước nồng nàn, mặc dù luật pháp của chính quyền thuộc địa ở Nam kỳ lúc bấy giờ rất hà khắc đối với những người yêu nước, nhưng không làm nhục chí Trần Chánh Chiếu. Sau khi ra tù, ông ở lại Sài Gòn sinh sống và tiếp tục các hoạt động bí mật.
Năm 1917, Trần Chánh Chiếu bị Tòa án Sài Gòn bắt giam một lần nữa, vì Pháp cho rằng ông là người tài trợ giúp Phan Xích Long khởi nghĩa chống Pháp. Do uy tín của ông khá lớn nên không một ai khai cung hoặc làm chứng chống lại ông. Mọi hoạt động của ông đều đúng luật và diễn ra với vỏ bọc hợp pháp, do đó bọn Pháp phải đành miễn tội cho ông. Cuộc đời và sự nghiệp chính trị, kinh doanh của ông Trần Chánh Chiếu kết thúc khi ông mất vào năm 1919 tại Sài Gòn, an táng tại đất thánh họ đạo Tân Định (nay thuộc Quận I, thành phố Hồ Chí Minh), hưởng thọ 51 tuổi.

Những đóng góp của Trần Chánh Chiếu

Trần Chánh Chiếu sinh ra và lớn lên trong một gia đình đại điền chủ có đủ điều kiện để học hành. Ông được học tiếng Tây và ở vào làng Tây. Do có quốc tịch Pháp nên ông được tự do đi lại và có quyền hạn nhất định ớ Xứ Nam kỳ bấy giờ. Lớn lên trong cảnh mất nước, ông hiểu được phần nào cuộc sống cực khổ của nhân dân trong vòng nô lệ. Chính sự đồng cảm với nhân dân trong cảnh mất nước đã hình thành trong con người Trần Chánh Chiếu một tấm lòng yêu nước mãnh liệt. Ông trở thành lãnh tụ tiêu biểu của phong trào yêu nước ở Nam kỳ vào những năm đầu thế kỷ XX. Ông là người khởi xướng hoạt động sôi nổi nhất trong phong trào Duy Tân.

Với địa vị của mình, ông vừa phát huy thế mạnh về kinh tế, đồng thời phát huy thế mạnh về ngôn luận báo chí để phát động phong trào yêu nước với tên gọi phong trào Duy Tân. Mục tiêu mở mang công thương nghiêp, đóng góp phong trào Đông Du cho Phan Bộ Châu.

Trần Chánh Chiếu là một trí thức năng động, rất có tài năng trên thương trường. Ông có nhiều thành công trong vai trò kinh doanh để hổ trợ tài chính cho phong trào Đông Du ở Nam kỳ. Trong chủ trương phát triển công nghệ đất nước, Trần Chánh Chiếu đã có ý thức lập một tập đoàn kinh tế theo hình thức góp vốn cổ phần đầu tiên trong lịch sử kinh tế của người Việt trên các lĩnh vực hoạt động kinh doanh rộng lớn từ sản xuất , đào tạo dạy nghề đến thương mại, xuất nhập khẩu…

Trần Chánh Chiếu còn là cầu nối để truyền bá tài liệu yêu nước của Phan Bội Châu từ Nhật Bản gửi về nước. Sau khi gặp cụ Phan Bội Châu ở Hương Cảng, ông bí mật đem những bản hiệu triệu bằng Hán văn về nước phổ biến, có tác động cổ vũ và khuấy động mạnh mẽ lòng yêu nước của nhân dân Nam kỳ. Mặt khác, lợi dụng địa vị, quyền hạn của mình, ông đã kêu gọi, tập hợp và đưa một số thanh niên Nam kỳ sang Nhật du học, hưởng ứng phong trào Đông Du của cụ Phan Bội Châu.

Ngoài đức tính can đảm, ông còn là người thông minh, biết tận dụng thời cơ về ngôn luận báo chí. Ông nhờ người Pháp đứng tên thành lập tờ báo, còn ông thì làm chủ bút. Trong thời gian dài ông đã làm chủ bút cả hai tờ báo “Nông Cổ Mín Đàm” và “Lục Tỉnh Tân Văn”. Không những sử dụng báo chí trong việc kêu gọi tranh thương và cổ vũ lối sống mới mà báo còn phản ánh cuộc sống hiện thực lúc bấy giờ. Tờ báo Lục Tỉnh Tân Văn của ông công khai lên án bọn quan tham, đồng thời kêu gọi nhân dân đoàn kết, tương trợ, tương ái…

Không chỉ là nhà báo, nhà yêu nước nổi tiếng, Trần Chánh Chiếu còn là một nhà văn. Với nhiều bút danh, ông đã cho ra đời nhiều tác phẩm đã tạo được hiệu ứng xã hội rõ nét, cổ động cho phong trào Duy Tân. Qua các tác phẩm về văn học, Trần Chánh Chiếu được xem là nhà văn Quốc ngữ sớm thứ hai, sau Nguyễn Trọng Quản của Văn nghệ Nam bộ đầu thế kỷ XX. Đồng thời ông là người đề xướng cuộc thi viết tiểu thuyết đầu tiên trong lịch sử văn học Quốc ngữ nước ta.

Thay vì tận hưởng cuộc sống giàu sang, sung túc trong khối tài sản khổng lồ tự tay gầy dựng nên, Trần Chánh Chiếu đã chọn cho mình một con đương chông gai vì sự phát triển của tư sản dân tộc Việt Nam. Tài sản của ông đã được tận hiến cho những phong trào yêu nước. Ông xứng đáng với hình tượng một người trí thức yêu nước, giàu nhiệt huyết trong lịch sử dân tộc ta ở Nam kỳ từ đầu thế kỷ XX.

Để tỏ lòng thương tiếc người chiến sĩ hết lòng vì nước, vì dân, nhà nho Phương Hữu đã ca ngợi ông:

Trời đất bẩm sinh vốn khác thường

Tài trai lại gặp buổi tan thương

Tân văn kêu gọi hồn non nước

Minh xã tranh đua trí quật cường

Quốc tịch mang danh dân Phú Lãng

Thâm tâm vẫn máu họ Hùng Vương.

Ghi nhớ công ơn ông, ở Quận 5, thành phố Hồ Chí Minh có một đường phố và một chợ đầu mối mang tên ông Trần Chánh Chiếu