Trần Đại Nghĩa

Trong huyết quản của lịch sử dân tộc Việt Nam, có những con người mà tên tuổi của họ đã hóa thành những ngọn hải đăng rực sáng. Họ không ra chiến trường với gươm súng trên tay, những vũ khí họ tạo ra từ khối óc thiên tài đã làm rúng động những đạo quân xâm lược sừng sỏ nhất. Một trong những vĩ nhân ấy là Thiếu tướng, Giáo sư, Viện sĩ Anh hùng lao động Trần Đại Nghĩa – "Ông vua vũ khí" của Quân đội Nhân dân Việt Nam, người đã gác lại vinh hoa phú quý nơi hoa lệ trời Tây để tiếp tục cho chí hướng khát vọng cống hiến cho quê hương, vì một chữ "Đại Nghĩa" của non sông.

Trần Đại Nghĩa tên thật là Phạm Quang Lễ, sinh ngày 13/9/1913 trong một gia

đình nhà giáo nghèo tại xã Xuân Hiệp, huyện Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long. Ông mồ côi cha từ khi lên 6 tuổi. Vừa phải chịu nỗi đau mất cha, vừa phải chịu cuộc sống xa mẹ xa chị và phải tự lập trong mọi hoạt động sinh hoạt, học tập. Dù tuổi thơ không được trọn vẹn nhưng chính lời răn dạy của cha, nỗi nhọc nhằn của mẹ, sự hy sinh của chị gái đã trở thành động lực giúp ông vượt qua mọi khó khăn, cố gắng học tập để không phụ lòng của những người thân yêu.

            Ông học về kỹ thuật dân dụng, ông còn tìm cách học về kỹ thuật chế tạo vũ khí. Ông đã bí mật học hỏi, kiên trì, kín đáo việc nghiên cứu, sưu tầm tài liệu về các loại vũ khí. Muốn tiếp cận được những tài liệu đó mà không bị nghi ngờ, theo dõi, tốt nhất là phải có các bằng kỹ sư chuyên ngành và phải giỏi toán học, hóa học, cơ học và kỹ thuật, nên ngoài việc học ở Đại học Cầu đường, ông còn thi lấy bằng cử nhân khoa học ở trường Đại học Sorbonne, bằng kỹ sư tại trường Điện, bằng kỹ sư Hàng không tại Học viện kỹ thuật Hàng không đồng thời lấy chứng chỉ ở trường Bách khoa, trường Đại học mỏ Địa chất.

Cuộc gặp gỡ giữa ông và Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Paris đã trở thành cuộc gặp gỡ định mệnh làm thay đổi cuộc sống của Phạm Quang Lễ. Sự trở về của Chủ tịch Hồ Chí Minh và kỹ sư Phạm Quang Lễ không phải bằng máy bay mà bằng một tàu chiến của Pháp. 40 ngày lênh đênh trên biển, những lời nói giản dị nhưng vô cùng sâu sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh, cùng với các cử chỉ, hành động cụ thể của Người đã cảm hóa, chinh phục trái tim người trí thức trẻ Phạm Quang Lễ, cũng như tất cả những người có mặt trên chuyến tàu, kể cả những thủy thủ Pháp.

Trở về nước, trong năm 1946, trước yêu cầu của cuộc kháng chiến chống Pháp gay go, ác liệt, Phạm Quang Lễ được Bác Hồ giao làm Cục trưởng Cục Quân giới với trọng trách là nghiên cứu, chế tạo vũ khí để bộ đội ta đánh giặc. Bác nói “Đây là việc đại nghĩa. Vì thế, từ nay Bác đặt tên cho chú là Trần Đại Nghĩa…” Đảm nhiệm chức Cục trưởng Cục Quân giới trong điều kiện cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bùng nổ là một thử thách không nhỏ đối với Trần Đại nghĩa. Tuy nhiên, với vốn kiến thức học tập và tích lũy được trong suốt 11 năm học tập ở nước ngoài, cộng với sự thông minh, trí sáng tạo, ông đã nhanh chóng bắt tay vào trực tiếp nghiên cứu và chỉ đạo sản xuất vũ khí phục vụ cho cuộc chiến đẩu của quân và dân ta. Với những vũ khí nổi tiếng như đạn bazoka, Súng không giật – súng đại bác SKZ, bombay,..

Đạn bazoka

Súng không giật – súng đại bác SKZ

Bom bay

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, Trần Đại nghĩa đã góp phần to lớn trong cuộc chiến chống máy bay B-52, phá hệ thống thủy lôi của địch và chế tạo những trang thiết bị đặc biệt cho Bộ đội Đặc công. Ngày 30/04/1975, Miền Nam hoàn toàn giải phóng, Ông đã ghi trong nhật ký của mình: “ Nhiệm vụ của tôi đã hoàn thành, vì hoài bão của tôi hồi nhỏ, sứ mệnh của tôi rất đơn giản là tham gia về mặt khoa học, kỹ thuật vũ khí trong cuộc đấu tranh cách mạng để giải phóng đất nước, và nay đất nước đã được giải phóng, tôi không muốn gì hơn nữa, vì một đời không thể làm hơn”. Ông có ý định muốn nghỉ hưu. Thế nhưng, tiếp tục chấp hành sự phân công của Chính phủ, mà hơn hết vẫn là mong muốn được góp sức phục vụ quê hương, ông làm chủ tịch Hội liên hiệp khoa học và kỹ thuật Việt Nam. Thứ trưởng Bộ Công thương, Hiệu trưởng đầu tiên của trường Đại học Bách khoa Hà Nội. Đại biểu Quốc hội khóa II và III, Viện sĩ Viện Hàn lâm khoa học Liên Xô và Cộng hòa dân chủ Đức.

Ngày 09/08/1997, Ông lâm bệnh và qua đời tại thành phố Hồ Chí Minh. Dù hoạt động trong nhiều lĩnh vực với các cương vị, chức vụ công tác khác nhau, dù bất cứ nơi đâu, trong hoàn cảnh nào, Giáo sư – Viện sĩ Trần Đại Nghĩa đã cống hiến trọn vẹn cho khoa học và trên hết là cho tất cả dân tộc Việt Nam. Đối với chúng ta ông là một huyền thoại trong việc chế tạo vũ khí quân sự. Ông luôn gắn liền với lịch sử ngành quân giới Việt Nam.