TRẦN ĐẠI NGHĨA – NGƯỜI TRÍ THỨC TRỞ VỀ TỔ QUỐC VÀ NHỮNG VŨ KHÍ TỪ RỪNG SÂU

Tên thật của ông là Phạm Quang Lễ.

Ông sinh năm 1913 tại Vĩnh Long, trong một gia đình nhà giáo. Từ nhỏ, Phạm Quang Lễ đã nổi tiếng ham học và đặc biệt có năng khiếu về toán học, khoa học tự nhiên.

Tuổi trẻ của ông diễn ra trong hoàn cảnh đất nước còn dưới ách thực dân. Đối với một thanh niên Việt Nam khi ấy, được học hành đã khó; có cơ hội sang châu Âu tiếp tục học tập lại càng hiếm hoi.

Nhưng Phạm Quang Lễ đã có được cơ hội ấy.

Năm 1935, ông sang Pháp học tập. Tại đây, người thanh niên Việt Nam miệt mài theo đuổi nhiều lĩnh vực kỹ thuật. Ông đặc biệt quan tâm đến cơ khí, hàng không và kỹ thuật quân sự.

Những năm tháng ở châu Âu giúp ông tiếp cận với nền khoa học – kỹ thuật tiên tiến của thế giới.

Nếu lựa chọn ở lại, Phạm Quang Lễ hoàn toàn có thể có một cuộc sống ổn định và một sự nghiệp khoa học thuận lợi.

Nhưng ông luôn hướng về quê hương.

Việt Nam khi ấy vừa trải qua Cách mạng Tháng Tám, giành được độc lập nhưng chính quyền cách mạng còn rất non trẻ. Nguy cơ chiến tranh đang đến gần.

Đất nước cần những người có tri thức.

Và năm 1946, một cơ hội đặc biệt xuất hiện.

Trong chuyến Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp, Phạm Quang Lễ được gặp Người. Sau cuộc gặp ấy, ông đưa ra một quyết định có ý nghĩa đối với toàn bộ cuộc đời mình:

Trở về Việt Nam.

Ông rời nước Pháp, bỏ lại điều kiện nghiên cứu thuận lợi để trở về một đất nước vừa giành độc lập và đang đứng trước chiến tranh.

Trên hành trình ấy, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt cho ông một cái tên mới:

Trần Đại Nghĩa.

Cái tên ấy theo ông suốt phần đời còn lại.

Không lâu sau khi trở về, cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp bùng nổ.

Quân đội Việt Nam lúc ấy vô cùng thiếu thốn vũ khí. Bộ đội có tinh thần chiến đấu nhưng trang bị còn rất hạn chế. Trong khi đó, đối phương có súng pháo, xe tăng và nhiều phương tiện chiến tranh hiện đại.

Một bài toán sinh tử được đặt ra:

Làm thế nào một đất nước có nền công nghiệp còn rất nhỏ bé có thể tự sản xuất vũ khí để chiến đấu?

Trần Đại Nghĩa được giao trọng trách phụ trách công tác quân giới.

Nhưng phòng nghiên cứu của ông không phải những viện khoa học đầy đủ thiết bị như ở châu Âu.

Đó có thể là một căn lán giữa rừng.

Máy móc thiếu.

Nguyên liệu thiếu.

Điện cũng thiếu.

Những tài liệu cần thiết không phải lúc nào cũng có.

Trong hoàn cảnh ấy, kiến thức mà Trần Đại Nghĩa tích lũy nhiều năm ở nước ngoài trở nên vô cùng quý giá.

Ông cùng những người thợ quân giới bắt đầu nghiên cứu vũ khí.

Một trong những loại vũ khí gắn với tên tuổi ông là bazooka.

Đây là loại vũ khí có khả năng chống các phương tiện bọc thép của đối phương. Nhưng biết nguyên lý là một chuyện, chế tạo được trong điều kiện Việt Nam lúc ấy lại là chuyện hoàn toàn khác.

Từng chi tiết phải được tính toán.

Thuốc phóng phải phù hợp.

Đầu đạn phải có khả năng tạo hiệu quả cần thiết.

Chỉ một sai số cũng có thể khiến vũ khí không hoạt động, thậm chí gây nguy hiểm cho chính người sử dụng.

Trần Đại Nghĩa cùng đồng đội nghiên cứu, thử nghiệm rồi điều chỉnh.

Không có đủ điều kiện thì tìm vật liệu thay thế.

Không có thiết bị phù hợp thì cải tiến công cụ hiện có.

Từ những xưởng quân giới còn thô sơ giữa núi rừng, những vũ khí do người Việt Nam nghiên cứu, chế tạo dần ra đời.

Khi những khẩu bazooka được đưa ra chiến trường và phát huy tác dụng, đó không chỉ là thành công của một loại vũ khí.

Nó chứng minh rằng người Việt Nam hoàn toàn có khả năng dùng trí tuệ của mình để giải quyết những vấn đề kỹ thuật rất khó trong hoàn cảnh thiếu thốn.

Sau đó, Trần Đại Nghĩa và đội ngũ quân giới tiếp tục nghiên cứu nhiều loại vũ khí khác, trong đó có súng không giật SKZ.

Những vũ khí ấy theo chân bộ đội đến chiến trường.

Có một hình ảnh rất đẹp trong câu chuyện này: trước đó vài năm, Phạm Quang Lễ còn làm việc giữa nền khoa học kỹ thuật hiện đại của châu Âu. Giờ đây, người kỹ sư ấy ngồi trong những căn lán giữa chiến khu, cùng những người thợ Việt Nam tìm cách chế tạo vũ khí từ những điều kiện hết sức thiếu thốn.

Ông đã đánh đổi sự thuận lợi của cá nhân để lựa chọn một công việc khó khăn hơn rất nhiều.

Nhưng đó là lựa chọn ông muốn thực hiện.

Bởi tri thức đối với Trần Đại Nghĩa không chỉ để xây dựng sự nghiệp của riêng mình.

Tri thức phải có ích cho đất nước.

Năm 1948, ông được phong quân hàm Thiếu tướng.

Đến năm 1952, tại Đại hội các chiến sĩ thi đua và cán bộ gương mẫu toàn quốc lần thứ nhất, Trần Đại Nghĩa được tuyên dương Anh hùng Lao động.

Một nhà khoa học trở thành Anh hùng.

Điều ấy mang một ý nghĩa rất đặc biệt.

Bởi trong một cuộc chiến tranh, sức mạnh không chỉ đến từ lòng dũng cảm của người lính.

Phía sau chiến sĩ cần có người sản xuất vũ khí.

Phía sau người sản xuất cần có kỹ sư.

Và phía sau mỗi bước tiến về kỹ thuật là tri thức được tích lũy qua nhiều năm học tập, nghiên cứu.

Sau khi hòa bình lập lại ở miền Bắc, Trần Đại Nghĩa tiếp tục đảm nhiệm nhiều trọng trách trong lĩnh vực khoa học – kỹ thuật. Ông tham gia xây dựng và phát triển đội ngũ khoa học của đất nước, tiếp tục đóng góp vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Từ một người chuyên nghiên cứu vũ khí, ông trở thành một trong những nhà khoa học có vai trò quan trọng đối với nền khoa học – kỹ thuật Việt Nam.

Năm 1997, Giáo sư, Thiếu tướng Trần Đại Nghĩa qua đời, hưởng thọ 83 tuổi.

Nhưng câu chuyện của ông vẫn còn nguyên giá trị đối với thế hệ trẻ.

Điều đáng nhớ nhất không chỉ là những loại vũ khí ông đã góp phần chế tạo.

Điều đáng nhớ hơn là một sự lựa chọn.

Một người trẻ đã có cơ hội sống và làm việc trong điều kiện rất tốt ở nước ngoài nhưng khi Tổ quốc cần, ông quyết định trở về.

Ông mang theo thứ hành trang quý nhất mình có: tri thức.

Và rồi dùng chính tri thức ấy để phục vụ đất nước.

Từ Phạm Quang Lễ – người kỹ sư trẻ giữa châu Âu – đến Trần Đại Nghĩa, vị Thiếu tướng và Anh hùng Lao động của Việt Nam, cuộc đời ông nhắc nhở các thế hệ hôm nay rằng học tập không chỉ để tìm kiếm thành công cho bản thân. Khi kiến thức được đặt bên cạnh lòng yêu nước và trách nhiệm với cộng đồng, một trang sách, một công thức hay một phát minh cũng có thể trở thành sức mạnh góp phần bảo vệ và dựng xây Tổ quốc.