TRẦN ĐẠI NGHĨA VÀ CHUYẾN TRỞ VỀ NĂM ẤY

Trần Đại Nghĩa và chuyến trở về năm ấy

Năm 1946, kỹ sư Phạm Quang Lễ theo Chủ tịch Hồ Chí Minh trở về Việt Nam. Ông đã dành hơn một thập kỷ học tập và làm việc ở nước ngoài. Giờ đây, những điều học được phải trả lời những câu hỏi rất khác.

Ở lại hay trở về, có những lựa chọn chỉ gồm vài chữ mà đổi hướng cả một đời người. Với Phạm Quang Lễ, chuyến đi năm 1946 đưa ông rời công việc tại Pháp để về một đất nước vừa giành độc lập, đang đứng trước nguy cơ chiến tranh. Người kỹ sư ấy về sau được nhiều thế hệ biết đến bằng tên gọi Trần Đại Nghĩa.

Kiến thức ông mang về phải được sử dụng trong điều kiện thiếu thốn. Một phương án đúng trên giấy chưa chắc đã chế tạo được bằng những vật tư sẵn có. Một mẫu vũ khí làm ra được cũng chưa có nghĩa đã đủ tin cậy để đưa ra chiến trường. Khoảng cách giữa bản vẽ và sản phẩm buộc người làm kỹ thuật phải kiểm tra, sửa đổi, thử nghiệm; ở cuối quá trình ấy là sự an toàn của người lính sẽ sử dụng vũ khí.

Tháng 12 năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh giao ông phụ trách Cục Quân giới và đặt tên mới là Trần Đại Nghĩa. Tên gọi gắn với công việc ông nhận từ đó: góp sức làm ra vũ khí để bảo vệ đất nước. Khi đọc lại cuộc đời ông, tôi nghĩ cái tên ấy chỉ thật sự có sức nặng qua những gì diễn ra sau buổi nhận nhiệm vụ.

Từ cuối năm 1946, Trần Đại Nghĩa cùng các đồng nghiệp nghiên cứu chế tạo súng và đạn chống tăng bazooka. Những viên đạn thử nghiệm tới đích, nổ, nhưng sức xuyên phá chưa đạt yêu cầu. Vướng mắc nằm ngay ở điều quan trọng nhất: vũ khí phải có khả năng xuyên qua mục tiêu được bảo vệ. Ông cùng những người cộng sự như Nguyễn Ngọc Xuân, Nguyễn Duy Thái tiếp tục tìm nguyên nhân và cải tiến. Đến cuối tháng 2 năm 1947, việc thử nghiệm đã thành công.

Nhưng ai từng kiên trì làm một việc chưa thành đều hiểu, thời gian chờ kết quả không trôi nhanh như lúc kể lại. Sau một lần thử hỏng, vấn đề vẫn còn nguyên đó và người làm phải tiếp tục tìm nguyên nhân. Với các cán bộ quân giới năm ấy, công việc còn chịu sức ép của một cuộc kháng chiến đã bắt đầu. Bộ đội cần vũ khí, còn xưởng chế tạo cần một câu trả lời chính xác.

Bởi vậy, kể về Trần Đại Nghĩa cũng cần nhắc đến những đồng nghiệp cùng ông làm việc. Vũ khí không thể ra đời chỉ từ ý tưởng của một cá nhân. Nó cần bàn tay người thợ, việc tổ chức sản xuất và sự phối hợp của cả tập thể. Công lao của người phụ trách kỹ thuật hiện lên trong khả năng đưa kiến thức vào điều kiện thực tế, giúp những người cùng làm tìm được cách vượt qua thiếu thốn.

Ông còn mở lớp bồi dưỡng lý thuyết và thực hành cho cán bộ, công nhân quân giới. Chi tiết này khiến chuyến trở về năm 1946 có ý nghĩa dài hơn một nhiệm vụ trước mắt. Kiến thức mang về được truyền tiếp cho người khác. Một người biết làm có thể tạo ra sản phẩm; khi thêm nhiều người cùng hiểu và cùng làm được, công việc mới có khả năng tiếp tục, mở rộng.

Bức ảnh tháng 12 năm 1968 chụp ông cùng cán bộ quân giới xem sản phẩm của một nhà máy quốc phòng ghi lại một chặng sau của hành trình ấy. Đã hơn hai mươi năm kể từ khi ông về nước. Nhìn những người đứng quanh sản phẩm, tôi nghĩ đến một sự gắn bó lâu dài với công việc, đến lựa chọn phải được thực hiện lại mỗi ngày bằng trách nhiệm cụ thể.

Câu chuyện Trần Đại Nghĩa đặt trước người trẻ hôm nay một câu hỏi gần gũi: mình sẽ dùng điều đã học vào việc gì? Mỗi người có hoàn cảnh và con đường riêng. Nhưng chuyến trở về của ông vẫn đáng để nhớ, bởi từ quyết định ấy, những năm tháng học tập ở xa đã tìm được nơi cần đến chúng, giữa một đất nước đang phải tự làm lấy rất nhiều điều để đứng vững.

Ảnh tư liệu:

Trần Đại Nghĩa cùng cán bộ quân giới xem sản phẩm của một nhà máy quốc phòng, tháng 12/1968. Nguồn đăng: Cổng thông tin Bộ Khoa học và Công nghệ.