Trận địa giấu dưới lòng sông Bạch Đằng

Đầu năm 1288, sau khi thất bại trong ý đồ đánh chiếm Đại Việt và mất nguồn lương thực quan trọng, quân Nguyên quyết định rút về nước. Đạo thủy quân do Ô Mã Nhi chỉ huy theo đường sông Bạch Đằng rút ra biển. Đây cũng chính là hướng quân Trần đã chuẩn bị để thực hiện trận quyết chiến.

Trên khu vực sông Bạch Đằng, từ ghềnh Cốc, núi Tràng Kênh đến các cửa sông Chanh, sông Kênh, sông Rút, quân Trần bố trí những bãi cọc ngầm kết hợp với lực lượng mai phục. Khi nước triều dâng, những hàng cọc nằm khuất dưới mặt nước, thuyền vẫn có thể đi qua. Khi thủy triều rút, chúng trở thành vật cản đối với những chiến thuyền lớn đang tìm đường ra biển.

Những chiếc cọc được làm từ các loại gỗ chắc. Hiện vật Bảo tàng Lịch sử Quốc gia lưu giữ cho thấy có cọc dài khoảng 1,5–3m, một đầu được cắm sâu xuống lòng sông. Không phải tất cả đều dựng thẳng; một số cọc được cắm nghiêng nhằm tăng khả năng cản phá những chiếc thuyền tiến sát bờ.

Ngày 9/4/1288, đoàn thuyền của Ô Mã Nhi tiến vào khu vực Bạch Đằng. Quân Trần dùng thuyền nhẹ ra khiêu chiến rồi giả thua, dẫn quân Nguyên tiến sâu vào khu vực đã bố trí mai phục. Khi ấy nước còn cao, bãi cọc vẫn nằm dưới mặt sông nên đoàn chiến thuyền tiếp tục truy đuổi. Thời điểm quyết định đến khi nước triều bắt đầu rút mạnh.

Những chiếc cọc dần xuất hiện. Chiến thuyền quân Nguyên lớn và nặng, đang theo dòng nước rút ra biển, bất ngờ gặp bãi cản, nhiều chiếc va vào cọc, mắc lại hoặc dồn vào nhau khiến đội hình rối loạn.

Quân Trần lập tức phản công. Từ các nhánh sông và vị trí mai phục hai bên bờ, thủy quân Đại Việt đồng loạt tiến ra. Hỏa công cũng được sử dụng trong trận đánh. Đạo thủy quân Nguyên bị đánh tan, Ô Mã Nhi cùng nhiều tướng lĩnh bị bắt, hàng trăm chiến thuyền rơi vào tay quân Trần.

Để có được chiến thắng ấy phụ thuộc vào việc lựa chọn địa hình, tính toán quy luật thủy triều, bố trí quân mai phục và quan trọng nhất là đưa được đoàn thuyền đối phương vào đúng khu vực, đúng thời điểm nước rút.

Hơn bảy thế kỷ sau, dấu tích của trận địa ấy vẫn còn được tìm thấy. Tại khu vực Quảng Yên, Quảng Ninh, các bãi cọc Yên Giang, Đồng Vạn Muối, Đồng Má Ngựa cùng nhiều di tích liên quan đã trở thành những chứng tích quan trọng của không gian chiến thắng Bạch Đằng. Riêng bãi cọc Yên Giang có những cọc gỗ lim, táu còn nguyên vỏ, dài khoảng 2,6–2,8m.

Một số cọc được phát hiện qua các cuộc khai quật hiện được lưu giữ và trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

Trận Bạch Đằng năm 1288 vì thế không chỉ là một trận thủy chiến lớn, mà còn cho thấy nghệ thuật kết hợp địa hình, thủy triều, trận địa mai phục và thời cơ của quân dân Đại Việt dưới sự chỉ huy của Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn.