Trần Khánh Dư - Danh tướng trận hải chiến Vân Đồn

Trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên cuối thế kỷ XIII, bên cạnh những trận đánh nổi tiếng như Bạch Đằng, còn có một trận chiến trên biển giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Đó là trận Vân Đồn, nơi Trần Khánh Dư đã chỉ huy quân đội đánh vào đoàn thuyền lương của quân Nguyên. Chiến thắng này khiến một khối lượng lớn lương thực của đối phương bị đánh chìm, làm cho quân Nguyên rơi vào tình trạng thiếu lương thực và góp phần tạo điều kiện cho những thắng lợi tiếp theo của quân Đại Việt.

Trần Khánh Dư là một vị tướng đặc biệt của nhà Trần. Ông từng được vua Trần Thánh Tông nhận làm con nuôi và phong làm “Thiên tử nghĩa nam”. Sự trọng dụng ấy bắt nguồn từ những đóng góp của ông trong chiến đấu. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, vào mùa đông năm 1282, vua Trần Thánh Tông tổ chức hội nghị Bình Than để cùng các vương hầu và quan lại bàn kế sách đánh giặc, đồng thời phân công lực lượng giữ những nơi hiểm yếu. Trần Khánh Dư được giao chức Phó đô tướng quân.

Khi quân Nguyên tiến vào Đại Việt, Trần Khánh Dư đã tận dụng sơ hở của quân địch để tổ chức đánh úp. Hành động ấy được Thượng hoàng đánh giá cao về trí lược. Sau đó, ông được lập làm Thiên tử nghĩa nam. Ông tiếp tục được phong Phiêu kỵ Đại tướng quân và được thăng nhiều chức tước khác.

Nhưng chiến công làm nên dấu ấn đặc biệt của Trần Khánh Dư lại diễn ra trên vùng biển Vân Đồn trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên lần thứ ba.

Khi quân Nguyên tiến sâu vào Đại Việt, các hướng tiến công của chúng đều phụ thuộc rất lớn vào nguồn lương thực được vận chuyển bằng đường biển. Đạo quân của Thoát Hoan đã tiến vào sâu trong đất nước, nhưng đoàn thuyền chở lương thực do Trương Văn Hổ chỉ huy vẫn chưa đến nơi. Thoát Hoan nhiều lần sai quân ra các cửa biển để chờ đón đoàn thuyền lương, nhưng chờ mãi vẫn không thấy.

Điều mà quân Nguyên không biết là đoàn thuyền lương của Trương Văn Hổ đã gặp quân của Trần Khánh Dư ở Vân Đồn.

Đây chính là thời điểm Trần Khánh Dư chờ đợi.

Trên vùng biển Vân Đồn, quân của Trần Khánh Dư đã đón đánh đoàn thuyền lương của quân Nguyên. Cuộc giao chiến khiến quân địch đại bại. Đoàn thuyền chở lương thực bị đánh chìm, trong khi Trương Văn Hổ phải bỏ chạy.

Theo bài viết của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, số lương thực mà đoàn thuyền này vận chuyển lên tới 170.000 thạch. Toàn bộ số lương thực ấy bị chìm xuống biển Vân Đồn. Với quân Nguyên đang tiến sâu vào Đại Việt, đây là một tổn thất rất lớn.

Sau khi đoàn thuyền lương bị đánh tan, quân Nguyên nhiều lần chờ đợi nhưng lương thực vẫn không đến. Quân đội của chúng bắt đầu rơi vào tình trạng đói khát. Khi bị thúc ép chiến đấu, binh lính lấy lý do ốm đau để từ chối. Khi được dụ ở lại, họ cho rằng lương thực đã hết nên không thể tiếp tục. Từ một đội quân tiến vào Đại Việt với mục tiêu chiến đấu lâu dài, quân Nguyên dần rơi vào tình trạng khó khăn về hậu cần.

Chính ở đây, ý nghĩa của trận Vân Đồn được thể hiện rõ. Trần Khánh Dư không chỉ đánh thắng một đoàn thuyền vận tải mà còn đánh vào một yếu tố quan trọng quyết định khả năng chiến đấu của quân địch: lương thực.

Sử gia Ngô Thì Sĩ từng nhận định rằng chiến thắng Vân Đồn là “căn bản” của việc đánh giặc Nguyên. Bài viết cũng dẫn nhận xét của Ngô Sĩ Liên về công lao của Trần Khánh Dư và cho rằng chiến thắng Vân Đồn là một chiến thắng quan trọng, tạo tiền đề cho những trận đánh sau đó.

Đến cuối tháng 12 năm 1287, quân Nguyên tiếp tục tiến vào Vạn Kiếp rồi theo đường thủy tiến về phía Đông. Nhưng trong lúc đại quân Nguyên đã tiến sâu vào lãnh thổ Đại Việt, nguồn lương thực mà chúng trông chờ đã bị chặn lại ở Vân Đồn. Điều này khiến thế trận của quân Nguyên ngày càng trở nên khó khăn.

Có thể hình dung trận Vân Đồn như một đòn đánh vào hậu phương của đội quân xâm lược. Không cần trực tiếp đối đầu với toàn bộ lực lượng của quân Nguyên, Trần Khánh Dư đã nhằm đúng vào đoàn thuyền vận tải mà đối phương đang phụ thuộc. Khi đoàn thuyền lương bị tiêu diệt, quân Nguyên không chỉ mất một số lượng lớn lương thực mà còn gặp khủng hoảng về nguồn cung cấp cho chiến trường.

Sau trận Vân Đồn, quân Nguyên tiếp tục phải đối mặt với tình trạng thiếu thốn. Quân lính không còn đủ lương thực, tinh thần chiến đấu bị ảnh hưởng và việc tiếp tục ở lại Đại Việt trở nên khó khăn. Những diễn biến ấy góp phần tạo điều kiện để quân Đại Việt giành thêm những thắng lợi quan trọng, trong đó có trận Bạch Đằng.

Trần Khánh Dư vì thế được nhớ đến trước hết với chiến công trên vùng biển Vân Đồn. Nếu trận Bạch Đằng thường được nhắc đến như một trận quyết chiến trên sông, thì Vân Đồn lại cho thấy một cách đánh khác: chủ động đánh vào tuyến vận chuyển lương thực của đối phương. Chính chiến thắng ấy đã làm suy yếu quân Nguyên trước khi chúng bước vào những trận chiến tiếp theo.

Trong lịch sử cuộc kháng chiến chống quân Nguyên cuối thế kỷ XIII, Trần Khánh Dư là vị tướng gắn liền với chiến thắng Vân Đồn. Từ việc được nhà Trần trọng dụng vì trí lược đến việc chỉ huy trận đánh quyết định đoàn thuyền lương của Trương Văn Hổ, ông đã để lại dấu ấn đặc biệt trong lịch sử quân sự thời Trần. Chiến thắng Vân Đồn cho thấy một trận đánh không nhất thiết phải tiêu diệt toàn bộ quân địch mới có thể tạo ra ảnh hưởng lớn; đôi khi việc đánh trúng nguồn tiếp tế cũng có thể làm thay đổi cả cục diện chiến trường.