Trần Quốc Tuấn - Từ người đan sọt đến vị danh tướng nhà Trần

Một trong những câu chuyện nổi tiếng về các danh tướng thời Trần bắt đầu từ một chàng trai nông dân ngồi đan sọt bên đường. Chàng trai ấy mải suy nghĩ về binh thư đến mức không nhận ra đoàn quân của Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn đang đi qua. Khi người lính dẹp đường quát mãi mà chàng vẫn không đứng lên, một mũi giáo đã xuyên vào đùi. Thế nhưng chàng trai vẫn ngồi yên, hoàn toàn chìm trong những suy nghĩ của mình. Chàng trai ấy chính là Phạm Ngũ Lão.

Phạm Ngũ Lão sinh năm 1255 tại làng Phù Ủng, nay thuộc huyện Ân Thi, tỉnh Hưng Yên. Ông xuất thân từ một gia đình nông dân và không đi theo con đường khoa cử để bước vào chốn quan trường. Tuy nhiên, từ khi còn trẻ, ông đã có chí hướng khác thường. Khi trong làng có người đỗ Tiến sĩ tổ chức ăn mừng, Phạm Ngũ Lão không đến dự. Ông nói với mẹ rằng chí làm trai phải lập được công danh, làm rạng rỡ non sông; khi bản thân chưa làm được như vậy thì đi mừng người khác khiến ông cảm thấy hổ thẹn.

Chính chí hướng ấy đã đưa ông đến cuộc gặp gỡ có ý nghĩa đặc biệt với Hưng Đạo Vương. Khi Trần Quốc Tuấn dừng lại hỏi chuyện, Phạm Ngũ Lão cho biết mình là người làng Phù Ủng, nhà nghèo, không có ruộng, phải đan sọt để nuôi mẹ già. Ông giải thích rằng vì đang mải nghĩ về những điều trong binh thư nên không biết quân của Hưng Đạo Vương đi qua. Qua cuộc trò chuyện, Trần Quốc Tuấn nhận thấy chàng trai nông dân này không chỉ có khí chất mà còn khá thông thạo kinh truyện và binh thư.

Hưng Đạo Vương sau đó cho người chữa vết thương cho Phạm Ngũ Lão rồi đưa ông về triều và tiến cử ông làm người cai quản quân Cấm vệ. Khi biết ông xuất thân từ nông dân, những người trong đội vệ sĩ không phục và xin được thử sức. Phạm Ngũ Lão đồng ý, nhưng trước đó xin về quê ba tháng.

Trong thời gian ấy, ông không nghỉ ngơi. Mỗi ngày, Phạm Ngũ Lão ra một cái gò lớn ngoài đồng, đứng cách một khoảng rồi liên tục nhảy lên. Ông luyện tập đến mức cái gò bị sạt mất một nửa. Hết thời hạn, ông trở lại cấm thành và so tài với các vệ sĩ. Qua những động tác tiến thoái nhanh nhẹn, sức mạnh và khả năng chiến đấu, ông khiến những người từng không phục phải thay đổi cách nhìn.

Từ một người nông dân đan sọt, Phạm Ngũ Lão từng bước trở thành một vị tướng của triều Trần. Ông được vua Trần phong hàm Hạ phẩm Phụng ngự. Sau đó, ông lần lượt phò tá ba đời vua Trần và lập nhiều chiến công trong các cuộc chiến chống quân xâm lược cũng như những lần đánh dẹp quân Ai Lao, quân Chiêm Thành và các tù trưởng phản loạn ở vùng biên giới.

Một bước ngoặt lớn trong cuộc đời quân sự của Phạm Ngũ Lão đến vào năm 1284, khi quân Nguyên – Mông chuẩn bị tiến hành cuộc xâm lược lần thứ hai. Trần Quốc Tuấn tổ chức tổng duyệt quân tại Đông Bộ Đầu và phân công những vị tướng có năng lực đảm nhiệm các mặt trận quan trọng. Khi ấy, Phạm Ngũ Lão mới khoảng 30 tuổi nhưng được giao nhiệm vụ bố trí quân bảo vệ vùng biên giới Đông Bắc, nơi đạo quân lớn do Thoát Hoan chỉ huy chuẩn bị tiến vào.

Cuộc chiến diễn ra trong thế bất lợi đối với quân Trần. Trước sức mạnh của quân Nguyên – Mông, quân ta phải nhiều lần lui binh để bảo toàn lực lượng, chờ thời cơ phản công. Phạm Ngũ Lão cùng quân lính bố phòng tại các cửa ải, chiến đấu với quân xâm lược rồi từng bước rút lui theo kế hoạch. Ông đã tham gia những trận đánh tại Nội Bàng, Chi Lăng và sau đó lui binh thành công về Vạn Kiếp.

Khi tình hình chiến sự tiếp tục căng thẳng, Phạm Ngũ Lão lại được điều động đến một mặt trận khác. Đạo quân của Toa Đô từ Chiêm Thành đánh ra phía Bắc, phá vỡ phòng tuyến ở Nghệ An và tiến về Thanh Hóa. Theo mệnh lệnh của Trần Quốc Tuấn, Phạm Ngũ Lão đi tiên phong trong đội quân của Thượng tướng Trần Quang Khải để đối đầu với lực lượng của Toa Đô.

Sau một thời gian chiến đấu, cục diện bắt đầu thay đổi. Quân Nguyên – Mông từ thế chủ động ban đầu dần trở nên chủ quan. Khi thời cơ phản công đến, quân Trần liên tiếp giành được những thắng lợi quan trọng. Sau chiến thắng Hàm Tử Quan, Trần Quốc Tuấn quyết định tập kích Chương Dương.

Trong trận Chương Dương, Phạm Ngũ Lão được giao làm tướng tiên phong dưới quyền chỉ huy của Trần Quang Khải. Quân của ông sử dụng đường thủy tiến đánh nơi tập trung lực lượng thủy quân và kỵ binh của quân Nguyên – Mông. Trận đánh diễn ra quyết liệt. Những chiến thuyền của quân Trần áp sát thuyền địch, dùng chất nổ và đồ dẫn lửa để tấn công. Phạm Ngũ Lão cùng các chiến binh tiến thẳng vào đội hình quân địch, góp phần tạo nên thắng lợi của trận đánh.

Sau Chương Dương, quân Nguyên – Mông phải rút khỏi kinh thành. Trần Quốc Tuấn tiếp tục giao cho Phạm Ngũ Lão nhiệm vụ truy kích tàn quân của Thoát Hoan. Ông dẫn quân mai phục tại khu vực cửa ải Nội Bàng và tiếp tục đánh vào đội quân đang tháo chạy.

Những chiến công trong cuộc kháng chiến chống Nguyên – Mông đã khẳng định tài năng quân sự của Phạm Ngũ Lão. Ông không chỉ là người trực tiếp chiến đấu mà còn biết bố trí quân đội, tận dụng địa hình và thực hiện những kế hoạch lui binh, phản công phù hợp với tình hình chiến trường. Ông cũng được nhắc đến là vị tướng luôn có mặt trong những trận đánh quan trọng và tự mình xông lên chiến đấu để làm gương cho binh sĩ.

Sau cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông lần thứ ba, Phạm Ngũ Lão tiếp tục được triều đình nhà Trần trọng dụng. Năm 1290, ông được giao quản lĩnh quân Thánh Dực của triều đình. Đến năm 1298, ông giữ chức Kim Ngô Hữu vệ Đại tướng quân. Năm 1301, ông trở thành Thân vệ Đại tướng quân và đến năm 1318 được phong Quan Nội Hầu. Triều đình cũng ban cho ông nhiều ân điển.

Phạm Ngũ Lão còn có mối quan hệ đặc biệt với Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn. Trần Quốc Tuấn đã gả con gái Anh Nguyên cho ông. Việc một người xuất thân từ tầng lớp nông dân được một vị tướng quyền cao như Trần Quốc Tuấn trọng dụng và trở thành con rể cho thấy sự đánh giá cao của Hưng Đạo Vương đối với tài năng của Phạm Ngũ Lão.

Tháng 11 năm 1320, Phạm Ngũ Lão qua đời, hưởng thọ 65 tuổi. Sau khi ông mất, tên tuổi và sự nghiệp của ông tiếp tục được các sử gia nhắc đến. Lê Quý Đôn đánh giá cao phẩm chất và tài năng của ông. Sử gia Ngô Sĩ Liên cũng xếp ông cùng những danh tướng tiêu biểu của nhà Trần và nhấn mạnh rằng tài năng của Phạm Ngũ Lão không chỉ thể hiện ở võ nghệ mà còn ở học vấn và khả năng dùng binh.

Từ một chàng trai làng Phù Ủng, xuất thân nông dân và từng ngồi đan sọt bên đường, Phạm Ngũ Lão đã trở thành một trong những danh tướng tiêu biểu của triều Trần. Cuộc đời ông gắn với những trận chiến lớn chống quân Nguyên – Mông và nhiều cuộc chiến ở biên giới. Ông được người đời sau tưởng nhớ tại đền Phù Ủng và nhiều nơi khác. Tên tuổi Phạm Ngũ Lão vì thế không chỉ được lưu lại trong sử sách mà còn trở thành một phần của ký ức lịch sử về triều Trần và những cuộc kháng chiến bảo vệ đất nước.