TRẦN KỲ PHONG - TỪ SĨ PHU DUY TÂN ĐẾN NGƯỜI TRUYỀN BÁ TƯ TƯỞNG CÁCH MẠNG MỚI Ở QUẢNG NGÃI

TRẦN KỲ PHONG - TỪ SĨ PHU DUY TÂN ĐẾN NGƯỜI TRUYỀN BÁ TƯ TƯỞNG CÁCH MẠNG MỚI Ở QUẢNG NGÃI

Năm sinh - mất: 1872 - 1941

Quê quán: Làng Châu Me, nay thuộc xã Bình Châu, huyện Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi

Danh hiệu: Anh hùng dân tộc

Từ một nhà nho tham gia phong trào Duy Tân và kháng thuế Trung Kỳ, Trần Kỳ Phong đã trải qua những năm tháng tù đày khắc nghiệt tại Côn Đảo nhưng không khuất phục. Sau khi trở về quê hương, ông tiếp tục tìm kiếm con đường cứu nước mới, truyền bá những tư tưởng tiến bộ cho thế hệ thanh niên Quảng Ngãi và góp phần tạo nên sự chuyển biến về nhận thức chính trị của phong trào yêu nước địa phương trong những năm đầu thế kỷ XX.

T

rần Kỳ Phong sinh năm 1872 tại làng Châu Me, vùng đất nay thuộc xã Bình Châu, huyện Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi. Ông là một nhà nho có học vấn, đỗ Tú tài Hán học và từ đó thường được gọi là Tú Trần. Quê hương ông là vùng đất ven biển có truyền thống hiếu học và yêu nước, từng sản sinh nhiều nhân vật có ảnh hưởng trong các phong trào chống Pháp đầu thế kỷ XX. Tên tuổi Trần Kỳ Phong về sau gắn liền với quá trình chuyển biến của phong trào yêu nước Quảng Ngãi: từ con đường vận động duy tân, cải cách xã hội đến việc tìm kiếm những tư tưởng và phương thức đấu tranh mới. Các tài liệu giáo dục địa phương của Quảng Ngãi xác nhận ông sinh năm 1872, quê Châu Me, Bình Châu và là một nhân vật tiêu biểu trong lịch sử phong trào yêu nước của tỉnh.

Đầu thế kỷ XX, khi phong trào Duy Tân lan rộng ở Trung Kỳ, Trần Kỳ Phong sớm tham gia vào các hoạt động vận động cứu nước. Đây là thời kỳ nhiều sĩ phu Việt Nam nhận thấy con đường đấu tranh cũ không còn đủ sức đáp ứng yêu cầu của thời đại và bắt đầu tìm kiếm những phương thức mới để nâng cao dân trí, khơi dậy tinh thần dân tộc và cải thiện đời sống nhân dân. Tại Quảng Ngãi, các sĩ phu yêu nước hưởng ứng mạnh mẽ tư tưởng “khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh”, mở trường, lập hội buôn, vận động học chữ Quốc ngữ, cổ động lối sống mới và từng bước hình thành một mạng lưới hoạt động yêu nước rộng khắp. Trần Kỳ Phong là một trong những người tham gia vào dòng chảy đó.

Năm 1905-1906, trong khi phong trào Duy Tân và Đông Du đang phát triển, Trần Kỳ Phong từng có ý định sang Trung Quốc rồi tìm đường sang Nhật Bản du học. Theo tư liệu được lưu truyền, năm 1906 ông cùng một người đồng chí ở Quảng Ngãi vượt biển sang Trung Quốc. Khi đến Quảng Đông, ông gặp Phan Bội Châu. Cuộc gặp này có ý nghĩa đặc biệt đối với Trần Kỳ Phong, bởi Phan Bội Châu nhận thấy ở ông sự nhiệt thành, lòng quả cảm và khả năng gánh vác công việc trong nước. Thay vì tiếp tục ra nước ngoài, Trần Kỳ Phong được thuyết phục trở về nước để hoạt động. Đối với những người đang tìm cách tổ chức phong trào trong nước, việc xây dựng lực lượng ngay tại quê hương được xem là một nhiệm vụ không thể thiếu bên cạnh hoạt động ở nước ngoài.

Trở về Quảng Ngãi, Trần Kỳ Phong tiếp tục hoạt động trong phong trào Duy Tân. Ông cùng nhiều sĩ phu địa phương vận động mở trường, truyền bá chữ Quốc ngữ, khuyến khích cắt tóc ngắn, thay đổi tập quán và cổ động tinh thần tự cường. Những hoạt động tưởng như thuộc lĩnh vực văn hóa và xã hội ấy thực chất đã tạo nên một không khí chính trị mới. Người dân bắt đầu được tiếp cận với những khái niệm về dân quyền, quốc gia, độc lập và trách nhiệm đối với vận mệnh đất nước. Phong trào Duy Tân vì thế không chỉ là một phong trào cải cách xã hội mà còn trở thành một hình thức thức tỉnh tinh thần yêu nước trong nhân dân.

Năm 1908, phong trào chống thuế Trung Kỳ bùng nổ. Quảng Ngãi là một trong những địa phương có phong trào diễn ra mạnh mẽ. Trần Kỳ Phong tích cực tham gia và trở thành một trong những người bị chính quyền thực dân theo dõi, truy bắt. Phong trào bị đàn áp dữ dội, nhiều người bị bắt, bị kết án và lưu đày. Theo các tư liệu lịch sử địa phương, Trần Kỳ Phong bị bắt trong phong trào kháng thuế năm 1908 và bị đưa ra Côn Đảo. Một số nguồn ghi lại quá trình xét xử của ông với mức án ban đầu rất nặng, sau đó được giảm; tư liệu địa phương cũng ghi ông bị giam tại Côn Lôn cho đến năm 1921 mới được trả tự do.

Nhà tù Côn Đảo không chỉ là nơi giam giữ những người chống chế độ thuộc địa mà còn vô tình trở thành nơi những người yêu nước từ nhiều phong trào khác nhau gặp gỡ, trao đổi và suy ngẫm về con đường cứu nước. Trong những năm tháng bị giam cầm, Trần Kỳ Phong tiếp xúc với nhiều người hoạt động yêu nước và cách mạng. Chính tại đây, nhận thức của ông về tình hình đất nước và những con đường giải phóng dân tộc tiếp tục thay đổi. Sau này, khi trở về đất liền, ông mang theo những điều đã tiếp nhận trong thời gian ở Côn Đảo và bắt đầu truyền đạt lại cho lớp thanh niên đang tìm kiếm một con đường cứu nước mới. Tài liệu của Thư viện tỉnh Quảng Ngãi ghi nhận sau khi trở về năm 1921, ông đã tuyên truyền tinh thần yêu nước, chống Pháp và truyền đạt một số nhận thức về chủ nghĩa Mác - Lênin cũng như Cách mạng Tháng Mười Nga cho những người hoạt động tại địa phương.

Tháng 3 năm 1921, sau nhiều năm bị giam cầm, Trần Kỳ Phong được trả tự do và trở về quê hương. Nếu nhiều người sau một thời gian dài tù đày có thể chọn cuộc sống yên ổn, thì ông lại tiếp tục bước vào con đường hoạt động. Ông vào thị xã Quảng Ngãi, mở một tiệm thuốc Bắc tại nhà ông Đường trên đường Quang Trung. Nhưng phía sau hoạt động buôn bán thuốc là một địa điểm tuyên truyền và trao đổi tư tưởng. Từ đây, Trần Kỳ Phong tiếp tục gặp gỡ những người có cùng chí hướng, nói chuyện về tình hình đất nước và truyền đạt những nhận thức mới mà ông đã tiếp thu trong thời gian bị giam tại Côn Đảo. Một cơ sở thuốc Bắc khác của Phan Đình Hiến và Phan Đình Cẩn ở gần đó cũng trở thành nơi có hoạt động tuyên truyền cách mạng.

Những năm đầu thập niên 1920 là thời kỳ phong trào yêu nước ở Việt Nam đứng trước một sự chuyển biến lớn. Những tổ chức yêu nước theo khuynh hướng quân chủ hoặc dân chủ tư sản lần lượt gặp khó khăn, trong khi một thế hệ thanh niên mới đang tìm kiếm một học thuyết và phương thức đấu tranh khác. Tại Quảng Ngãi, các tổ chức như Hội Thiếu niên Ái quốc và Công Ái xã xuất hiện trong quá trình thanh niên địa phương tìm kiếm con đường mới. Trần Kỳ Phong, với kinh nghiệm của một người từng tham gia Duy Tân, từng bị tù đày và tiếp xúc với nhiều chiến sĩ yêu nước, trở thành một trong những người có ảnh hưởng đối với lớp thanh niên này.

Năm 1923, ông tham gia thành lập Hội Thiếu niên Ái quốc. Đến năm 1925, ông tiếp tục thành lập Công Ái đảng theo các tư liệu được lưu truyền về hoạt động của ông. Đây là giai đoạn hoạt động yêu nước tại Quảng Ngãi ngày càng chuyển từ hình thức vận động cải cách sang tìm kiếm một phương hướng chính trị mới. Trần Kỳ Phong cùng những người đồng chí như Tú Kiên và Giải Huân đã truyền lại kinh nghiệm, kiến thức và tinh thần đấu tranh cho lớp thanh niên trẻ. Trong số những người trẻ chịu ảnh hưởng từ quá trình hoạt động ấy có những nhân vật sau này trở thành những người hoạt động cách mạng tiêu biểu như Trần Phú, Hà Huy Tập, Nguyễn Thị Minh Khai và Nguyễn Sỹ Sách.

Năm 1925, Nguyễn Ái Quốc thành lập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên tại Quảng Châu, mở ra một giai đoạn mới trong quá trình truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin vào Việt Nam. Những tư tưởng mới nhanh chóng được truyền về trong nước thông qua báo chí, sách vở và những người hoạt động cách mạng. Ở Quảng Ngãi, những người như Trần Kỳ Phong đã góp phần tạo ra môi trường để những tư tưởng ấy được tiếp nhận trong một bộ phận thanh niên. Quá trình đó không diễn ra trong một sớm một chiều mà là sự tiếp nối giữa các thế hệ yêu nước: từ các sĩ phu Duy Tân, đến những người hoạt động theo khuynh hướng cách mạng mới, rồi tiến tới sự hình thành các tổ chức cộng sản.

Năm 1926, Trần Kỳ Phong tham gia Đảng Tân Việt và sau đó có liên hệ với Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên theo các tư liệu về hoạt động của ông. Những năm này, dù tuổi đã cao hơn lớp thanh niên xung quanh, ông vẫn tiếp tục tham gia vận động và truyền bá tư tưởng cách mạng. Vai trò của ông lúc này không chỉ nằm ở việc trực tiếp tổ chức hoạt động mà còn ở kinh nghiệm của một người đã đi qua nhiều giai đoạn của phong trào yêu nước. Ông từng chứng kiến sự phát triển của Duy Tân, từng trải qua cuộc đàn áp năm 1908, từng bị đày ra Côn Đảo và sau đó tiếp xúc với những tư tưởng mới. Chính những trải nghiệm ấy giúp ông trở thành cầu nối giữa lớp sĩ phu yêu nước đầu thế kỷ XX và thế hệ thanh niên đang tìm kiếm một con đường cách mạng mới.

Cuối năm 1929, Trần Kỳ Phong một lần nữa bị thực dân Pháp bắt. Đây là thời điểm phong trào cách mạng Việt Nam đang chuyển sang một bước ngoặt quan trọng. Chỉ ít lâu sau, đầu năm 1930, các tổ chức cộng sản được thống nhất và Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời. Trần Kỳ Phong khi ấy đã ở tuổi gần sáu mươi, sức khỏe không còn như trước, nhưng theo các tư liệu về cuộc đời ông, ông vẫn giữ tinh thần gắn bó với hoạt động cách mạng. Sau khi mãn hạn tù, ông tiếp tục ủng hộ và thực hiện những chủ trương của phong trào cách mạng trong điều kiện sức khỏe đã suy giảm.

Cuộc đời Trần Kỳ Phong trải qua nhiều chặng đường của lịch sử Việt Nam đầu thế kỷ XX. Ông bắt đầu từ nền học vấn Nho học và phong trào Duy Tân, tham gia kháng thuế, chịu cảnh tù đày tại Côn Đảo, rồi trở về tiếp tục hoạt động trong bối cảnh phong trào yêu nước đang chuyển mình. Điều đáng chú ý ở ông không chỉ là những năm tháng bị bắt và lưu đày mà còn là khả năng thích ứng trước sự thay đổi của thời đại. Khi con đường cứu nước cũ gặp thất bại, ông không từ bỏ mục tiêu độc lập mà tiếp tục tìm hiểu những tư tưởng mới và truyền lại những điều mình biết cho thế hệ sau.

Trần Kỳ Phong qua đời năm 1941, khép lại cuộc đời gần bảy thập niên gắn bó với vận mệnh đất nước. Tên tuổi ông ngày nay được ghi nhận trong lịch sử địa phương Quảng Ngãi như một nhà yêu nước tiêu biểu của giai đoạn giao thời. Thành phố Quy Nhơn cũng có một tuyến đường mang tên Trần Kỳ Phong, ghi nhận tên tuổi của ông trong hệ thống địa danh tưởng niệm các nhân vật lịch sử.

Điều đáng nhớ nhất ở Trần Kỳ Phong có lẽ không chỉ nằm ở một cuộc khởi nghĩa hay một trận chiến, mà ở sự bền bỉ của một người đã dành gần trọn cuộc đời cho câu hỏi làm thế nào để đất nước thoát khỏi cảnh mất nước. Từ một sĩ phu Duy Tân, ông bước qua nhà tù Côn Đảo, rồi trở thành người truyền bá những nhận thức mới cho thế hệ trẻ. Cuộc đời ấy cho thấy lòng yêu nước không phải lúc nào cũng được thể hiện bằng những chiến công vang dội; đôi khi đó là sự kiên trì học hỏi, tự thay đổi nhận thức, truyền lại kinh nghiệm cho thế hệ sau và giữ vững lý tưởng trong những hoàn cảnh khó khăn nhất. Đối với thế hệ hôm nay, câu chuyện Trần Kỳ Phong nhắc nhở rằng một người muốn đóng góp cho đất nước cần có lòng yêu nước, nhưng đồng thời cũng cần tri thức, khả năng nhìn nhận sự thay đổi của thời đại và tinh thần không ngừng học hỏi để biến khát vọng thành những hành động có ích cho cộng đồng.