TRẦN LÃM – CÁI TÊN TÔI ĐÃ ĐI QUA, CÂU CHUYỆN TÔI ĐÃ TÌM LẠI

Mở đầu

Có những nhân vật lịch sử được nhớ đến bởi những chiến thắng, những triều đại hoặc những công trình lớn mang tên họ. Nhưng cũng có những con người gần như chỉ còn lại vài dòng trong chính sử, trong khi những quyết định mà họ từng đưa ra lại có thể nằm ở một mắt xích quan trọng của cả một thời đại. Trần Lãm là một nhân vật như vậy.

Ngày nay, tên ông vẫn hiện diện trong không gian địa lý của vùng đất từng gắn bó với ông. Một phường mang tên Trần Lãm, một ngôi đình thờ Trần Minh Công, và nhiều truyền tích ở vùng đồng bằng ven biển Bắc Bộ vẫn tiếp tục kể về ông. Thế nhưng nếu tìm kiếm Trần Lãm trong chính sử, người đọc lại chỉ gặp một nhân vật xuất hiện rất ngắn ngủi: Trần Lãm, xưng Trần Minh Công, giữ cửa biển Bố Hải; sau đó tiếp nhận Đinh Bộ Lĩnh làm con nuôi và giao cho quyền chỉ huy quân đội. Năm 967, Trần Minh Công qua đời. Chỉ vài dòng như vậy, nhưng từ chính những dòng chữ ít ỏi ấy lại mở ra một câu chuyện về quyền lực, về sự chuyển giao giữa các thế lực địa phương, về sự trỗi dậy của Đinh Bộ Lĩnh và về cách một con người có thể bị lịch sử đẩy xuống phía sau dù từng đứng tại một điểm rất quan trọng của thời đại. Đại Việt sử ký toàn thư chép rõ Trần Lãm giữ cửa biển Bố Hải và ghi lại việc Đinh Bộ Lĩnh đến nương tựa, được nhận làm con và được giao binh quyền.

Viết về Trần Lãm vì thế không nên bắt đầu bằng mong muốn dựng ông thành một “anh hùng” theo nghĩa hiện đại. Cũng không nên đơn giản xem ông là một trong “mười hai sứ quân” rồi kể lại cuộc đời bằng vài mốc niên đại. Điều đáng làm hơn là đặt ông vào đúng hoàn cảnh lịch sử của thế kỷ X, tìm hiểu vì sao Bố Hải có thể trở thành một căn cứ quyền lực, vì sao Đinh Bộ Lĩnh lại tìm đến Trần Lãm, vì sao Trần Lãm trao quyền quân sự cho người sau này trở thành vị hoàng đế đầu tiên của nhà Đinh, và cuối cùng, tại sao sau cái chết của chính Trần Lãm, cục diện lại chuyển biến nhanh chóng theo hướng có lợi cho Đinh Bộ Lĩnh.

Theo cách nhìn ấy, Trần Lãm không còn đơn thuần là một cái tên trong danh sách các sứ quân. Ông trở thành một con người đứng ở giữa một thời đại đang tan rã và một trật tự chính trị mới đang hình thành.

I. Bố Hải và sự hình thành của một trung tâm quyền lực

Muốn hiểu Trần Lãm, trước hết phải hiểu nơi ông xuất hiện.

Thế kỷ X là một giai đoạn đặc biệt trong lịch sử Việt Nam. Sau khi Ngô Quyền đánh bại quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng năm 938, nền tự chủ được khẳng định, nhưng một nhà nước tập quyền ổn định vẫn chưa hình thành ngay. Quyền lực trung ương của nhà Ngô nhiều lần gặp khủng hoảng, trong khi các hào trưởng và những người từng nắm giữ quyền lực quân sự ở các địa phương tiếp tục duy trì ảnh hưởng của mình. Một số nghiên cứu hiện đại cho rằng hiện tượng cát cứ đã xuất hiện từ trước thời điểm thường được sách giáo khoa gọi là “loạn mười hai sứ quân”, và cục diện hỗn loạn toàn diện chỉ thực sự bộc lộ rõ trong những năm 965–967. Đây là cách diễn giải học thuật dựa trên việc đọc lại các nguồn sử liệu, chứ không phải một kết luận duy nhất của toàn bộ giới sử học.

Trong bối cảnh ấy, Bố Hải có một ý nghĩa đặc biệt.

Sử cũ gọi nơi này là “cửa biển Bố-Hải”. Chính sử không mô tả dài về địa hình hay kinh tế của Bố Hải, nhưng vị trí cửa biển cho thấy đây không phải một không gian biệt lập. Những nghiên cứu về vùng Nam Định – Thái Bình dựa trên địa chí, tư liệu Hán Nôm và lịch sử khu vực cho thấy hệ thống sông ngòi, cửa biển và giao thông đường thủy đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối cư dân, hàng hóa và các vùng lãnh thổ ở đồng bằng Bắc Bộ. Nghiên cứu gần đây của Phan Thị Hoa Lý về tư liệu Hán Nôm Nam Định cũ cũng đặt Trần Lãm vào chính không gian ven biển Nam Định – Thái Bình, nơi giao thông đường thủy tạo điều kiện cho sự tập trung dân cư và hoạt động kinh tế.

Từ góc độ lịch sử, điều này cho phép đưa ra một nhận xét có tính suy luận nhưng hợp lý: quyền lực của Trần Lãm không thể được giải thích chỉ bằng bản thân ông. Quyền lực ấy phải được đặt trong quan hệ với vùng đất mà ông kiểm soát.

Ở một thời đại mà đường thủy có ý nghĩa đặc biệt đối với việc vận chuyển người, lương thực và hàng hóa, một khu vực cửa biển có thể tạo ra khả năng tập trung nguồn lực mà một vùng dân cư thuần nông bình thường khó có được. Nếu một thủ lĩnh địa phương đủ khả năng bảo vệ khu vực đó, duy trì mạng lưới người phụ thuộc và huy động lực lượng vũ trang, thì nguồn lực kinh tế của địa bàn có thể chuyển hóa thành nguồn lực chính trị và quân sự.

Đây có thể là nền tảng giúp giải thích tại sao đến khi chính sử ghi tên Trần Lãm, ông đã có đủ thực lực để được xác định là người “giữ cửa biển Bố-Hải”.

Nói cách khác, trước khi trở thành một “sứ quân”, Trần Lãm có lẽ đã là một thủ lĩnh được nâng đỡ bởi một không gian địa lý có khả năng tạo ra quyền lực.

II. Trần Lãm xuất hiện trong lịch sử

Điều đáng tiếc nhất đối với người muốn nghiên cứu Trần Lãm là chúng ta không có một tiểu sử đương thời hoàn chỉnh về ông.

Không biết chắc ông sinh ở đâu theo những bằng chứng đương thời còn lại. Không biết chính xác ông bắt đầu gây dựng lực lượng từ thời điểm nào. Không có một bộ “sự nghiệp” được ghi chép tuần tự như đối với những vị vua về sau. Phần lớn những gì có thể xác lập với độ chắc chắn cao tập trung vào giai đoạn cuối đời ông, đặc biệt là quan hệ với Đinh Bộ Lĩnh.

Đại Việt sử ký toàn thư gọi ông là Trần Minh Công và đặt ông trong số những thế lực giữ các địa bàn khác nhau sau sự suy yếu của nhà Ngô. Cách sắp xếp của bộ sử khiến các nhân vật được nhìn như một nhóm “mười hai sứ quân”, nhưng ngay phần chú giải của chính bộ sử đã cho thấy vấn đề niên đại không đơn giản. Các sử gia đời sau nhận thấy không thể chắc chắn rằng tất cả những thế lực ấy đồng thời xuất hiện vào đúng năm 966. Điều này cũng được Khâm định Việt sử Thông giám cương mục thảo luận khi xem xét trình tự hình thành các lực lượng cát cứ.

Đó là một điểm rất quan trọng nếu viết Trần Lãm một cách khoa học.

Ông không nhất thiết nên được hình dung như một người “đột nhiên xuất hiện” sau khi nhà Ngô sụp đổ. Một cách giải thích có cơ sở hơn là ông thuộc về lớp thủ lĩnh địa phương đã tích lũy quyền lực trong quá trình nhà nước tự chủ đầu tiên chưa đủ sức kiểm soát hoàn toàn các vùng địa phương. Đến khi trung ương khủng hoảng, những quyền lực vốn đã tồn tại ấy mới bộc lộ rõ ràng hơn.

Bởi vậy, Trần Lãm không phải là sản phẩm hoàn toàn mới của năm 966. Năm 966 chỉ là thời điểm mà quyền lực của những con người như ông trở nên đặc biệt quan trọng đối với cục diện chính trị.

III. Người khách từ Hoa Lư

Nếu cuộc đời Trần Lãm chỉ dừng ở việc giữ Bố Hải, có lẽ ông sẽ chỉ còn là một trong số nhiều thủ lĩnh địa phương của thế kỷ X. Điều biến ông trở thành một nhân vật đặc biệt chính là cuộc gặp với Đinh Bộ Lĩnh.

Theo Đại Việt sử ký toàn thư, khi trong nước rơi vào tình trạng không có người đứng đầu và các thế lực tranh nhau hùng cứ, Đinh Bộ Lĩnh cùng con trai là Đinh Liễn tìm đến nương tựa Trần Minh Công. Sử chép rằng Trần Minh Công thấy Đinh Bộ Lĩnh khôi ngô, có độ lượng, nên nhận làm con nuôi và ngày càng yêu quý. Quan trọng hơn cả, ông giao cho Đinh Bộ Lĩnh cầm quân, đi đánh các thế lực khác và đều giành được thắng lợi.

Trần Trọng Kim trong Việt Nam sử lược cũng kể lại cơ bản cùng một mạch sự kiện: Đinh Bộ Lĩnh cùng Đinh Liễn đến ở với Trần Minh Công tại Bố Hải Khẩu, được Trần Minh Công tin tưởng và cho giữ binh quyền; sau khi Trần Minh Công mất, Đinh Bộ Lĩnh đem quân về Hoa Lư và tiếp tục xây dựng thế lực của mình.

Đây là điểm mà câu chuyện Trần Lãm trở nên đáng suy ngẫm.

Chúng ta biết đã có sự trao quyền, nhưng chúng ta không biết chính xác trong đầu Trần Lãm lúc ấy có những tính toán gì.

Sử cũ giải thích bằng những phẩm chất của Đinh Bộ Lĩnh: khôi ngô, có độ lượng, có khí lượng. Nhưng đó là cách các sử gia hậu kỳ kể lại sự kiện. Từ góc nhìn nghiên cứu quyền lực, có thể đặt một câu hỏi khác: tại sao một thủ lĩnh đang nắm trong tay một căn cứ và quân đội lại trao quyền chỉ huy cho một người từ bên ngoài đến?

Không thể khẳng định câu trả lời. Nhưng hoàn cảnh cho phép chúng ta đưa ra một giả thuyết có tính logic.

Đinh Bộ Lĩnh không phải một người hoàn toàn xa lạ với thế giới chính trị đương thời. Ông là con của Đinh Công Trứ, một nhân vật từng giữ chức Thứ sử Hoan Châu trong thời kỳ Dương Đình Nghệ và Ngô Quyền. Việt Nam sử lược cũng đặt Đinh Bộ Lĩnh trong truyền thống của một gia đình đã có vị trí trong mạng lưới quyền lực quân sự của thế kỷ X.

Vì vậy, mối quan hệ giữa Trần Lãm và Đinh Bộ Lĩnh có thể được nhìn không chỉ như quan hệ “cha nuôi – con nuôi”, mà còn như sự kết hợp giữa một nguồn lực địa phương và một nhân vật có khả năng quân sự, quan hệ xã hội và tham vọng chính trị.

Đây là một giả thuyết, không phải một dữ kiện được chính sử xác nhận.

Nhưng có một điều không phải giả thuyết: Trần Lãm đã trao binh quyền cho Đinh Bộ Lĩnh.

Chính ở đây, một quyết định mang tính cá nhân trở thành một sự kiện có ý nghĩa chính trị.

IV. Binh quyền – món quà hay một quyết định chính trị?

Nếu nhìn kỹ, trong câu chuyện này có một từ quan trọng hơn tất cả: binh quyền.

Nhận một người làm con nuôi có thể là một quan hệ gia đình. Nhưng trao binh quyền lại là trao cho người đó khả năng tác động trực tiếp đến cục diện quyền lực.

Chính sử không ghi Trần Lãm đã trao bao nhiêu quân, tổ chức lực lượng ra sao hoặc quyền hạn cụ thể của Đinh Bộ Lĩnh đến đâu. Vì vậy, không được tự ý dựng nên một “đạo quân của Trần Lãm” với số lượng cụ thể nếu không có nguồn xác nhận. Song việc sử ghi Đinh Bộ Lĩnh được giao cầm quân và đánh các thế lực khác cho thấy vai trò của ông dưới trướng Trần Lãm không phải là hình thức.

Có thể hình dung sự kiện ấy theo một chuỗi logic đơn giản.

Trần Lãm có địa bàn và lực lượng.

Đinh Bộ Lĩnh có khả năng chỉ huy.

Hai người hình thành quan hệ phụ thuộc và liên kết.

Trần Lãm trao quyền chỉ huy cho Bộ Lĩnh.

Bộ Lĩnh sử dụng quyền lực ấy để đánh các đối thủ.

Như vậy, quyền lực của Đinh Bộ Lĩnh không hoàn toàn xuất hiện từ con số không. Nó được hình thành trong một quá trình liên kết với những nguồn lực đã có sẵn.

Điều này rất quan trọng khi đánh giá vai trò của Trần Lãm.

Không nên nói rằng Trần Lãm “lập nên nhà Đinh”. Điều đó là quá mức và không được tư liệu chứng minh.

Nhưng cũng không hợp lý khi coi ông chỉ là một nhân vật phụ tình cờ xuất hiện bên cạnh Đinh Bộ Lĩnh.

Chính sử đã cho chúng ta một mắt xích cụ thể: Trần Lãm → tiếp nhận Đinh Bộ Lĩnh → trao binh quyền → Trần Lãm qua đời → Đinh Bộ Lĩnh tiếp tục mở rộng thế lực.

Có thể chính mắt xích này là phần quan trọng nhất trong di sản chính trị của Trần Lãm.

V. Cái chết của người giữ Bố Hải

Năm 967, Trần Minh Công qua đời.

Đáng lẽ đây phải là dấu chấm hết cho câu chuyện của một thủ lĩnh địa phương. Nhưng chính ở đây, lịch sử lại mở ra chương cuối và cũng là chương quan trọng nhất.

Đại Việt sử ký toàn thư chép rằng sau khi Trần Minh Công mất, hơn năm trăm người là con cháu và lực lượng liên quan đến họ Ngô từ Đỗ Động Giang kéo đến đánh Bố Hải Khẩu. Lực lượng tại Bố Hải đã chống trả và đánh bại họ ở Ô Mân. Đinh Bộ Lĩnh nghe tin, đem quân đến và tiếp tục đánh lực lượng ở Đỗ Động Giang; sau đó nhiều lực lượng lần lượt quy phục.

Điều đáng chú ý ở đây không phải chỉ là một trận đánh.

Nó cho thấy cái chết của Trần Lãm tạo ra một khoảng trống quyền lực.

Khi một thủ lĩnh còn sống, quyền lực được quy tụ quanh cá nhân ông. Khi ông chết, ngay lập tức xuất hiện những lực lượng muốn chiếm lấy căn cứ, nguồn lực và mạng lưới mà ông từng kiểm soát.

Đây là một hiện tượng có logic rất rõ trong xã hội chính trị thế kỷ X: khi thiết chế trung ương chưa đủ mạnh và quyền lực địa phương phụ thuộc nhiều vào cá nhân thủ lĩnh, cái chết của thủ lĩnh có thể làm thay đổi ngay tương quan lực lượng.

Nhưng điều kỳ lạ là người được hưởng lợi từ sự thay đổi ấy lại chính là Đinh Bộ Lĩnh.

Trần Lãm chết.

Bố Hải bị tấn công.

Lực lượng gắn với Bố Hải chống trả.

Đinh Bộ Lĩnh xuất hiện trong cuộc chiến.

Sau đó ông tiếp tục mở rộng quyền lực.

Như vậy, cái chết của Trần Lãm không chấm dứt hoàn toàn vai trò lịch sử của ông; ngược lại, nó trở thành một trong những điểm chuyển tiếp để quyền lực mà ông từng nắm được chuyển sang một cấu trúc quyền lực rộng lớn hơn.

Đây có lẽ là nghịch lý lớn nhất của cuộc đời ông.

Người đã trao quyền không phải người hưởng kết quả cuối cùng của quyền lực ấy.

VI. Trần Lãm và sự trỗi dậy của Đinh Bộ Lĩnh

Sau khi Trần Lãm mất, Đinh Bộ Lĩnh trở về Hoa Lư, củng cố lực lượng và tiếp tục đánh dẹp các thế lực đối địch. Việt Nam sử lược kể rằng ông chiêu mộ hào kiệt, hùng cứ một phương, sau đó lần lượt hàng phục hoặc đánh bại các lực lượng khác và cuối cùng lập nên nhà Đinh.

Nhưng những nghiên cứu gần đây về thế kỷ X đã đặt câu hỏi đối với cách kể quá đơn giản rằng “nhà Ngô sụp đổ, mười hai sứ quân nổi dậy, Đinh Bộ Lĩnh đi dẹp loạn”.

Trần Trọng Dương cho rằng cát cứ đã bắt đầu từ trước năm 965 và Đinh Bộ Lĩnh cũng là một lực lượng có vị trí đặc biệt trong cục diện ấy. Theo cách lý giải này, năm 965–967 mới là giai đoạn khủng hoảng chính trị bùng phát thành một cuộc tranh chấp rộng lớn giữa nhiều nhóm quyền lực. Đây là một cách đọc lại sử liệu, trong đó các nhân vật không còn được chia đơn giản thành “người dẹp loạn” và “sứ quân nổi loạn”, mà được đặt vào những mạng lưới quyền lực khác nhau.

Nếu tiếp nhận cách nhìn ấy, Trần Lãm trở nên thú vị hơn.

Ông không chỉ đứng “đối diện” với Đinh Bộ Lĩnh.

Ông đứng trong cùng một quá trình chuyển dịch quyền lực mà Đinh Bộ Lĩnh sau đó trở thành nhân vật trung tâm.

Đó là lý do tôi cho rằng Trần Lãm nên được nhìn như một nhân vật chuyển tiếp.

Ông thuộc về thế hệ các thủ lĩnh địa phương hình thành trong điều kiện nhà nước trung ương còn yếu, nhưng quyết định của ông lại góp phần đưa một nhân vật có khả năng xây dựng quyền lực rộng hơn vào vị trí thuận lợi.

Đến năm 968, Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi Hoàng đế, đặt quốc hiệu Đại Cồ Việt.

Trần Lãm không còn sống để nhìn thấy thời điểm đó.

Nhưng chính người mà ông từng nhận làm con, từng trao binh quyền, đã trở thành người kết thúc một giai đoạn phân tranh và xây dựng triều đại mới.

VII. Trần Lãm có phải là “người Trung Quốc” hay không?

Đây là một trong những câu hỏi rất dễ khiến một bài viết trở nên hấp dẫn, nhưng cũng rất dễ khiến bài viết mất tính khoa học nếu xử lý không cẩn thận.

Một nghiên cứu của TS. Phan Thị Hoa Lý về người Hoa ở Nam Định cũ qua tư liệu Hán Nôm cho biết thần tích đình Xám và ngọc phả đình Nhuệ Khê ghi Trần Lãm là người Quảng Đông, sinh năm 907; theo các tư liệu này, năm 921 ông cùng gia đình di cư đến Bố Hải, sống bằng nghề đánh cá, sau đó trở nên giàu có và trở thành một thế lực ở vùng duyên hải Nam Định – Thái Bình. Nghiên cứu cũng ghi nhận truyền tích rằng ông từng giúp dân đắp đập, đào sông, dựng làng xã và sau khi mất được cư dân địa phương thờ phụng.

Đây là tư liệu rất đáng chú ý, bởi nó khiến hình ảnh Trần Lãm trở nên phong phú hơn nhiều so với chính sử.

Nhưng cần xác định rõ bản chất của nguồn.

Thần tích và ngọc phả là những loại tư liệu quan trọng để nghiên cứu ký ức cộng đồng, tín ngưỡng và quá trình hình thành truyền thống địa phương; chúng không phải là bản ghi chép trực tiếp được lập ngay trong thế kỷ X. Vì thế, những chi tiết như năm sinh 907, nguồn gốc Quảng Đông hay hành trình di cư năm 921 cần được xem là thông tin được bảo lưu trong truyền thống Hán Nôm địa phương, chưa đủ căn cứ để coi là sự thật lịch sử đã được chứng minh độc lập.

Chính sự phân biệt này lại làm cho nhân vật Trần Lãm hấp dẫn hơn.

Bởi chúng ta bắt đầu nhìn thấy không chỉ một Trần Lãm của chính sử, mà còn một Trần Lãm của ký ức.

VIII. Một Trần Lãm khác được người dân nhớ đến

Nếu chính sử nhớ Trần Lãm như một thủ lĩnh giữ Bố Hải và có quan hệ với Đinh Bộ Lĩnh, thì truyền thống địa phương lại nhớ ông với một hình ảnh gần gũi với cộng đồng hơn.

Đền Xám hiện thờ Trần Minh Công, tức Trần Lãm. Hồ sơ của Cục Di sản văn hóa cho biết di tích có thần tích, thần sắc, câu đối và ngọc phả mang tên “Sứ quân Bố hải khẩu Trần Minh Công”; truyền thống thờ ông được gắn với thời Đinh, mặc dù những dấu tích kiến trúc hiện còn chủ yếu có niên đại từ thời Mạc và các giai đoạn sau. Lễ tưởng niệm ngày sinh và ngày mất của ông vẫn được duy trì tại di tích.

Tại Đình Bo, thuộc khu vực ngày nay mang tên Trần Lãm, ông cũng được thờ với danh hiệu Trần Minh Công. Chính quyền địa phương hiện giới thiệu ông là một nhân vật có công với vùng Kỳ Bố Hải Khẩu và duy trì lễ hội truyền thống để tưởng niệm.

Những tư liệu ấy tạo ra một câu hỏi rất đáng suy nghĩ.

Tại sao một người mà chính sử chỉ dành cho vài dòng lại có thể sống lâu như vậy trong ký ức địa phương?

Có thể câu trả lời nằm ở sự khác nhau giữa lịch sử của triều đại và lịch sử của cộng đồng.

Đối với triều đại, điều quan trọng là ai lên ngôi, ai thắng trận, ai lập quốc. Đối với cộng đồng địa phương, một nhân vật còn có thể được nhớ bởi việc ông đã sống ở đâu, kiểm soát vùng đất nào, giúp dân ra sao, gắn với dòng sông, cửa biển hay làng mạc nào.

Vì thế, những truyền tích về Trần Lãm giúp chúng ta hiểu không chỉ ông là ai, mà còn hiểu người đời sau muốn nhớ ông là người như thế nào.

Đây là hai câu hỏi hoàn toàn khác nhau.

IX. Đình Bo và một nghìn năm ký ức

Nếu câu chuyện này được viết từ góc nhìn của một người đang sống tại phường Trần Lãm, thì Đình Bo mang một ý nghĩa đặc biệt.

Bạn có thể bắt đầu từ chính điều tưởng như rất bình thường: một địa danh.

Tên “Trần Lãm” hiện diện trên biển hiệu, giấy tờ hành chính, đường phố, khu dân cư. Nhưng khi đi ngược hơn một nghìn năm, cái tên ấy dẫn đến một người từng giữ Bố Hải Khẩu giữa một thời kỳ mà quyền lực trung ương chưa đủ sức kiểm soát toàn bộ đất nước.

Cái tên ấy vì thế tạo ra một đường nối kỳ lạ:

một thủ lĩnh thế kỷ X → một vùng cửa biển → một căn cứ quân sự → một mối quan hệ với Đinh Bộ Lĩnh → một bước chuyển quyền lực → một ngôi đình → một địa danh hiện đại.

Đình Bo không thể chứng minh mọi chi tiết về cuộc đời Trần Lãm.

Nhưng nó chứng minh một điều khác: ký ức về Trần Lãm đã tồn tại đủ lâu và đủ sâu để trở thành một phần của không gian văn hóa địa phương.

Và có lẽ đây chính là điều đáng kể nhất khi nhìn lại một nhân vật lịch sử.

Có những người tồn tại trong sách.

Có những người tồn tại trong di tích.

Trần Lãm tồn tại ở cả hai, nhưng hai hình ảnh ấy không hoàn toàn giống nhau.

X. Một người có thật, một câu chuyện còn dang dở

Có lẽ sai lầm lớn nhất khi viết về nhân vật lịch sử là cố gắng lấp đầy mọi khoảng trống.

Trần Lãm chết năm 967 theo Đại Việt sử ký toàn thư. Nhưng chúng ta không biết chính xác ông đã suy nghĩ gì trong những năm cuối đời. Chúng ta không biết khi nhìn Đinh Bộ Lĩnh, ông có nhận ra rằng người mình nhận làm con nuôi sẽ trở thành người thống nhất đất nước hay không. Chúng ta không biết việc trao binh quyền xuất phát từ niềm tin cá nhân, tính toán chính trị, nhu cầu quân sự hay sự kết hợp của cả ba.

Những điều ấy không thể được viết thành sự thật.

Nhưng chính khoảng trống ấy lại cho phép người viết đặt câu hỏi.

Có thể Trần Lãm nhìn thấy ở Đinh Bộ Lĩnh một người có khả năng lãnh đạo mà bản thân ông đang cần.

Có thể giữa hai người đã hình thành một liên minh chính trị mà chính sử sau này kể lại bằng ngôn ngữ thân thuộc hơn: cha nuôi và con nuôi.

Có thể việc trao binh quyền là một sự lựa chọn vừa mang tính tình cảm, vừa mang tính chiến lược.

Chúng ta không biết.

Và một bài viết lịch sử nghiêm túc phải biết nói rằng “không biết”.

Bởi lịch sử không trở nên kém hấp dẫn khi chúng ta thừa nhận giới hạn của tư liệu. Ngược lại, chính những giới hạn ấy khiến người đọc nhận ra đâu là điều có thể biết, đâu là điều chỉ có thể suy luận và đâu là điều thuộc về ký ức dân gian.

XI. Điều Trần Lãm để lại

Có thể Trần Lãm không để lại một triều đại.

Có thể ông không để lại một bộ luật.

Có thể ông không để lại một chiến thắng được lịch sử phổ thông nhắc đi nhắc lại.

Nhưng ông để lại một thứ khác: một điểm tựa lịch sử.

Ông giữ Bố Hải trong một thời kỳ quyền lực bị phân tán.

Ông tiếp nhận Đinh Bộ Lĩnh.

Ông giao binh quyền cho Đinh Bộ Lĩnh.

Ông chết đúng vào lúc cục diện đang thay đổi.

Sau đó, người từng nhận quyền từ ông trở thành người thống nhất quyền lực và lập nên nhà Đinh.

Không thể nói Trần Lãm là người lập nên nhà Đinh. Nhưng cũng không thể phủ nhận rằng trong chuỗi sự kiện dẫn tới nhà Đinh, Trần Lãm là một mắt xích đã được chính sử ghi nhận cụ thể.

Đó là sự khác biệt giữa một nhân vật “có công” và một nhân vật “có ý nghĩa lịch sử”.

Một người có thể không trực tiếp hoàn thành một biến cố nhưng vẫn giữ vị trí quan trọng trong chuỗi nhân quả dẫn tới biến cố ấy.

Trần Lãm, theo những gì tư liệu hiện có cho phép ta nói, có thể được nhìn theo cách ấy.

Kết luận: Người mà lịch sử kể quá ít

Nếu chỉ đọc danh sách “mười hai sứ quân”, Trần Lãm chẳng có gì đặc biệt. Ông chỉ là một cái tên giữa nhiều cái tên. Nếu chỉ đọc tiểu sử các vị vua, ông càng dễ bị bỏ quên.

Nhưng khi đặt Trần Lãm trở lại Bố Hải, câu chuyện lập tức thay đổi.

Ta gặp một vùng đất ven biển có khả năng tạo ra nguồn lực. Ta gặp một thủ lĩnh địa phương đã đủ mạnh để kiểm soát vùng ấy. Ta gặp một người trẻ từ Hoa Lư tìm đến nương tựa. Ta gặp quyết định nhận người ấy làm con và giao quyền chỉ huy. Rồi ta chứng kiến cái chết của người thủ lĩnh, cuộc tranh chấp ngay sau đó và sự vươn lên nhanh chóng của chính người từng được ông trao quyền.

Đó không phải câu chuyện của một người chiến thắng.

Đó là câu chuyện của một người đứng ở giữa một quá trình lịch sử mà người khác là người hoàn thành.

Trần Lãm không lên ngôi.

Ông không lập nên triều Đinh.

Ông thậm chí không sống đủ lâu để chứng kiến đất nước được thống nhất.

Nhưng ông từng nắm trong tay một phần quyền lực của Bố Hải, và trong một thời điểm quyết định, ông trao một phần quyền lực ấy cho Đinh Bộ Lĩnh. Lịch sử sau đó đi tiếp theo con đường mà chúng ta biết: Đinh Bộ Lĩnh trở thành Đinh Tiên Hoàng, Đại Cồ Việt ra đời và một giai đoạn mới của lịch sử Việt Nam mở ra.

Có lẽ vì thế mà Trần Lãm là một nhân vật đáng để nhớ.

Không phải bởi chúng ta có thể chắc chắn rằng ông là một “anh hùng” theo cách mà hậu thế từng gọi ông.

Mà bởi cuộc đời ông cho thấy một sự thật sâu sắc hơn về lịch sử: những bước ngoặt lớn của một quốc gia không phải lúc nào cũng được tạo nên bởi người đứng ở cuối con đường. Đôi khi chúng bắt đầu từ quyết định của một con người mà chính thời đại sau đó sẽ dần quên mất tên tuổi.

Và điều đặc biệt đối với vùng đất này là: thời gian có thể làm câu chuyện về Trần Lãm ngắn lại trong sách sử, nhưng không xóa được tên ông khỏi đất.

Đến hôm nay, cái tên ấy vẫn còn hiện diện.

Trần Lãm.

Một cái tên của thế kỷ X,một con người mà chính sử chỉ dành cho vài dòng.

Một người giữ Bố Hải.

Một người từng trao binh quyền cho Đinh Bộ Lĩnh.

Một người chết trước khi câu chuyện lớn của thời đại đi đến hồi kết.

Và cũng là một người mà hơn một nghìn năm sau, vùng đất ông từng gắn bó vẫn tiếp tục gọi tên mình bằng tên ông.