Trần Nhân Tông - Vị vua - Phật hoàng, "đóa hoa bất tử" giữa thời hoa lửa

Vị hoàng tử sinh ra giữa thời loạn

Trần Nhân Tông tên thật là Trần Khâm, sinh ngày 7/12/1258, là con trai trưởng của vua Trần Thánh Tông và hoàng hậu Nguyên Thánh Thiên Cảm, cháu nội của vua Trần Thái Tông. Ông chào đời ngay khi cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông lần thứ nhất vừa kết thúc thắng lợi.

Sử sách mô tả Trần Khâm có thần thái đặc biệt, khí chất trong sáng, tướng mạo đoan nghiêm. Thái thượng hoàng Trần Thái Tông thấy cháu có tướng quý liền gọi là "Kim Tiên Đồng Tử". Năm 1274, khi mới 16 tuổi, Trần Khâm được lập làm Thái tử. Cũng trong năm đó, vua cha gả trưởng nữ của Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn cho ông - một cuộc hôn phối mang ý nghĩa gắn kết khối đại đoàn kết trong hoàng tộc.

Được đào tạo bài bản, Trần Khâm sớm tinh thông quân sự, âm nhạc, thiên văn, lịch số, y học và đặc biệt am tường giáo lý của cả Phật, Lão, Nho. Thế nhưng, dù được định sẵn làm người kế vị, chàng thái tử trẻ lại mang trong lòng một khát vọng rất khác - xuất gia tu hành. Ông nhiều lần xin nhường ngôi cho em nhưng không được chấp thuận, có lần giữa đêm khuya vượt thành lên Yên Tử tìm đường ẩn tu nhưng bị triều đình đưa trở về. Cuối cùng, Trần Khâm đành chấp nhận trọng trách kế vị.

Lên ngôi giữa cơn bão ngoại xâm

Năm 1278, Trần Khâm chính thức lên ngôi hoàng đế, tức vua Trần Nhân Tông, khi mới 20 tuổi. Cùng thời điểm, nhà Nguyên diệt xong nhà Tống ở phương Bắc và bắt đầu nhòm ngó Đại Việt. Trong vòng 4 năm, đất nước phải hứng chịu hai cuộc xâm lăng dữ dội và khốc liệt nhất trong lịch sử: năm 1285 và năm 1287 - 1288, mỗi lần quân địch lên tới 30 - 50 vạn.

Trọng trách chỉ đạo cuộc kháng chiến dồn lên vai vị vua trẻ. Tháng 8/1282, nghe tin giặc chuẩn bị xâm lược, Trần Nhân Tông chủ động tổ chức Hội nghị Bình Than - cuộc họp của các vương hầu, tướng lĩnh tại bến Bình Than bàn kế sách chống giặc. Tại đây, chàng thiếu niên Trần Quốc Toản vì không được dự họp đã bóp nát quả cam trong tay, về sau lập nên đội quân với lá cờ thêu sáu chữ "Phá cường địch, báo hoàng ân" - một chi tiết lịch sử đầy xúc động cho thấy tinh thần quyết chiến lan tỏa khắp mọi tầng lớp.

Hai lần đại thắng quân Nguyên - Mông

Trong cuộc kháng chiến lần thứ hai (1285), khi nghe tin Nội Bàng thất thủ, Trần Nhân Tông bỏ ăn sáng, đi thuyền suốt ngày ra Hải Đông gặp Hưng Đạo Vương để bàn cách giải quyết. Quyết định lui quân, rời bỏ Thăng Long thực hiện "vườn không nhà trống" của ông là một quyết sách sáng suốt, thể hiện tầm nhìn chiến lược. Chỉ sau khoảng một tháng tổng phản công, quân dân Đại Việt đã giành thắng lớn ở Hàm Tử, Chương Dương, Tây Kết, giết tướng Toa Đô, buộc Thoát Hoan phải chui vào ống đồng tháo chạy.

Đến cuộc kháng chiến lần thứ ba (1287 - 1288), Trần Nhân Tông tiếp tục giữ vai trò Tổng chỉ huy tối cao. Trận Bạch Đằng tháng 4/1288 với kế cắm cọc ngầm đã tiêu diệt toàn bộ hạm đội của Ô Mã Nhi, chôn vùi ý chí xâm lược của nhà Nguyên, kết thúc vĩnh viễn các cuộc chiến tranh xâm lược của đế chế Mông - Nguyên đối với Đại Việt.

Chiến thắng vẻ vang này thuộc về cả dân tộc, trong đó nổi bật các danh tướng như Trần Hưng Đạo, Trần Quang Khải, Trần Nhật Duật, Phạm Ngũ Lão... Nhưng vai trò của Trần Nhân Tông với tư cách người Tổng chỉ huy tối cao phải ở vị trí hàng đầu - vì "vua không hiền thì dù tôi giỏi mấy cũng không thể phát huy được sở trường". Chính ông cũng tự mình thống lĩnh binh mã, xông pha trận mạc khắp các mặt trận.

Sự nghiệp dựng nước và mở nước

Sau chiến thắng, Trần Nhân Tông dành tâm sức tái thiết đất nước. Ông cho điều tra dân số để nắm tiềm lực quốc gia, phong thần cho 27 vị anh hùng, liệt nữ có công với nước như Phù Đổng Thiên Vương, Triệu Quang Phục, Lý Nam Đế, Phùng Hưng, Lý Thường Kiệt - lần đầu tiên một "thần điện Việt Nam" được hình thành với những con người cụ thể, sống bằng xương bằng thịt trong quá khứ.

Ông còn là người tiên phong sử dụng chữ Nôm trong công việc triều chính và sáng tác văn học. Năm 1288, ông ban chiếu đại xá và yêu cầu các quan đọc chiếu bằng cả hai thứ tiếng Hán và Quốc ngữ để dân chúng dễ hiểu.

Đặc biệt, trong sự nghiệp mở nước, Trần Nhân Tông đã thực hiện một chuyến đi lịch sử: năm 1301, với tư cách một tăng sĩ, ông vân du sang Champa - chuyến ngoại giao dài nhất của một vị hoàng đế trong lịch sử dân tộc. Nhờ thiện chí hòa bình, vua Champa là Chế Mân đã dâng hai châu Ô và Lý (vùng đất từ Quảng Bình đến Quảng Nam ngày nay) để kết duyên với công chúa Huyền Trân. Không tốn một mũi tên, hòn đạn, lãnh thổ Đại Việt đã vượt qua đèo Hải Vân, mở ra dòng Nam tiến của dân tộc - một kỳ tích của ngoại giao và tinh thần nhập thế.

Từ bỏ ngai vàng - Phật hoàng Trúc Lâm

Năm 1299, ở tuổi 41, Trần Nhân Tông quyết định từ bỏ ngai vàng, nhường ngôi cho con là Trần Anh Tông để lên núi Yên Tử xuất gia, lấy hiệu là Trúc Lâm Đầu Đà, sáng lập Thiền phái Trúc Lâm - dòng thiền mang bản sắc riêng của Phật giáo Việt Nam.

Điều đặc biệt là dù xuất gia, ông vẫn quan tâm đến vận mệnh đất nước, thể hiện tinh thần nhập thế mãnh liệt. Ông quan niệm: "Sống mà không giúp gì cho đời là điều đáng hổ thẹn của kẻ trượng phu". Ông đi khắp thôn dã khuyên dân bỏ hủ tục, thực hành giáo lý lành mạnh. Trước lúc viên tịch (16/11/1308) trên núi Yên Tử, ông vẫn căn dặn đệ tử: "Các người hãy xuống núi lo tu hành, đừng coi sinh tử là việc nhàn".

Di sản muôn đời

Trần Nhân Tông là một trong những nhân vật lịch sử hiếm hoi hội tụ đủ ba sự nghiệp: giữ nước, dựng nước và mở nước. Giới nghiên cứu đánh giá cuộc kháng chiến chống đế quốc Mông - Nguyên ở thế kỷ XIII là một trong hai chiến công vĩ đại nhất của dân tộc, mang tầm thời đại và ý nghĩa quốc tế sâu sắc - và Trần Nhân Tông chính là người đứng ở vị trí trung tâm của chiến công ấy.

Năm 2016, Thủ tướng Chính phủ đã quyết định thành lập Viện Trần Nhân Tông thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội để nghiên cứu di sản và sự nghiệp của ông. Hình ảnh vị vua trẻ tuổi anh minh giữa thời loạn, rồi từ bỏ vinh hoa để tìm sự giác ngộ, vẫn mãi là tấm gương sáng về trí tuệ, bản lĩnh và lòng nhân ái - một "đóa hoa bất tử" của lịch sử dân tộc Việt Nam.