TRẦN QUANG DIỆU

Trần Quang Diệu sinh tại làng Cổ Am (nay là xã Cổ Am, huyện Vĩnh Bảo, thành phố Hải Phòng). Cha là tú tài Trần Xuân Cư, Mẹ là Hoàng Thị Diên, người cùng làng, làm nghề dệt vải. Cụ Tú Cư làm nghề dạy học; sinh được hai người con trai là Trần Quang Diệu và Trần Quang Quanh. Cả hai anh em đều tham gia và là cán bộ nòng cốt của tổ chức Việt Nam Quốc dân Đảng ở Cổ Am.

Trần Quang Diệu giỏi chữ Hán. Khoảng năm 1927-1930, làm Chưởng bạ cho xã, ông được tri phủ Hoàng Gia Mô tin cẩn. Bởi vậy, khi tham gia Việt Nam quốc dân Đảng, ông được phân công theo dõi mọi hoạt động của Hoàng Gia Mô.

Đầu năm 1927, một tổ chức tên là Tứ dân Liên hiệp đoàn (sĩ, nông, công, thương...), còn gọi là “Hội kín” - tiền thân của Việt Nam quốc dân Đảng được thành lập ở Cổ Am, Vĩnh Bảo; tôn chỉ, mục đích chống hủ tục: Rượu chè, cờ bạc, cô đầu, khuyến khích học hành, chấn hưng nội hoá, giáo dục lòng yêu nước... Trần Quang Diệu là một trong những người đầu tiên tham gia.

Nhận lệnh Tổng khởi nghĩa giành chính quyền, ngày 15/2/1930, Trần Quang Diệu được phân công lên gặp tri phủ Hoàng Gia Mô, thông báo kế hoạch điệu hổ li sơn. Trần Quang Diệu báo cho Hoàng Gia Mô biết: làng Cổ Am đã có một lực lượng khá mạnh, đang chuẩn bị lên đánh phá phủ đường để cướp chính quyền. Hoàng Gia Mô hốt hoảng, một mặt, cho lính khố xanh về Cổ Am càn quét; một mặt hắn đích thân lên đồn binh Ninh Giang (Hải Dương) cầu cứu lực lượng mạnh về đàn áp phong trào. Đúng dự kiến: Hoàng Gia Mô và tay sai của hắn đã lọt vào ổ phục kích của quân khởi nghĩa. Nghĩa quân nổ súng, lính tráng bỏ chạy tán loạn. Quân khởi nghĩa chiếm giữ và làm chủ phủ đường. Riêng Hoàng Gia Mô trốn thoát. Nhưng sáng hôm sau lực lượng khởi nghĩa đã tóm được hắn trong đống rơm của một nhà dân thôn Điềm Niêm và lôi ra đoạn đường ngã ba sông (đoạn cầu Mục bây giờ) để xử tử hình.

Một thời gian ngắn sau đó, lực lượng khởi nghĩa đã bị thực dân Pháp thẳng tay đàn áp. Cuộc khởi nghĩa của Việt Nam Quốc dân Đảng ở Vĩnh Bảo thất bại. Quân khởi nghĩa lần lượt rơi vào tay giặc, trong đó có hai anh em Trần Quang Diệu. Thực dân Pháp và bọn tay sai rất dã man và hèn hạ, chúng khai quật mộ cụ Tú Cư để bức ông ra trình diện. Toà đề hình thực dân đã xử tử Trần Quang Diệu và Nguyễn Văn Giáo (Nãi Am), Trần Nhất Đồng (Tiên Am), ông đội Phúc (Kim Ngân), 44 người nữa bị lưu đày, trong đó có Trần Quang Quanh.

Cuộc khởi nghĩa 15/2/1930 tuy nhanh chóng thất bại, phong trào cách mạng tạm thời lắng xuống, nhưng đã nêu cao được tinh thần yêu nước, ý chí quật cường chống đế quốc và phong kiến của nhân dân Cổ Am; phong trào cách mạng ở Cổ Am chuyển sang giai đoạn mới./.