Trần Quang Khải và khúc khải hoàn ca Định quốc sau chiến thắng Nguyên - Mông

Trần Quang Khải là con trai thứ của vua Trần Thái Tông. Ngay từ nhỏ, ông đã nổi tiếng là người thông minh xuất chúng, rộng nghe bác học, giỏi cả văn lẫn võ. Khi trưởng thành, ông được giao giữ chức Thượng tướng Thái sư — vị trí quan trọng bậc nhất triều đình, vừa quản lý chính sự vừa nắm quyền chỉ huy quân đội, sát cánh cùng Trần Hưng Đạo trong suốt các cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông xâm lược.

Trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên lần thứ hai (1285), trước sức tiến công như vũ bão của kẻ thù, Trần Quang Khải được giao trọng trách trấn giữ vùng Dải Hoành Sơn và mặt trận phía Nam để chặn đà tiến của đại quân Toa Đô. Ông đã mưu trí, kiên cường bám trụ, tổ chức phòng thủ chặt chẽ, không cho hai gọng kìm của giặc hội quân.

Đặc biệt, vào mùa hè năm 1285, khi thời cơ phản công đến, Trần Quang Khải đã trực tiếp chỉ huy trận đánh then chốt tại bến Chương Dương (nay thuộc Thường Tín, Hà Nội). Với chiến thuật đánh bất ngờ và dũng mãnh, quân ta đã đập tan tuyến phòng thủ kiên cố của giặc, mở đường cho đại quân nhà Trần tiến về giải phóng kinh thành Thăng Long.

Năm 1288, sau khi quân dân nhà Trần hoàn tất đại thắng lần thứ ba trên sông Bạch Đằng, rước rồng đao trở về kinh đô cũ, trong không khí khải hoàn hân hoan của toàn dân tộc, Thượng tướng Thái sư Trần Quang Khải đã cảm tác làm bài thơ "Tụng giá hoàn kinh sư" (Phò giá về kinh) — một trong những kiệt tác văn học quân sự rực rỡ nhất thời Trần:

Chương Dương cướp giáo giặc, Hàm Tử bắt quân Thù. Thái bình nên gắng sức, Non nước ấy ngàn thu.

Bài thơ không chỉ ghi lại những chiến công hiển hách lừng lẫy ở Chương Dương, Hàm Tử, mà quan trọng hơn, hai câu kết đã thể hiện một tầm nhìn tư tưởng sâu sắc: Giành được độc lập đã khó, nhưng giữ vững hòa bình và xây dựng đất nước thịnh trị còn đòi hỏi muôn dân phải tiếp tục nỗ lực, đồng lòng "gắng sức" nhiều hơn nữa để giang sơn trường tồn mãi mãi.