TRẦN QUANG KHẢI - VỊ THƯỢNG TƯỚNG VỪA CẦM GƯƠM ĐÁNH GIẶC, VỪA DÙNG THƠ GIỮ HỒN DÂN TỘC

TRẦN QUANG KHẢI - VỊ THƯỢNG TƯỚNG VỪA CẦM GƯƠM ĐÁNH GIẶC, VỪA DÙNG THƠ GIỮ HỒN DÂN TỘC

Năm sinh - mất: 1241 - 1294

Quê quán: Tức Mặc, Thiên Trường, nay thuộc Nam Định

Danh hiệu: Anh hùng dân tộc

Trong những năm tháng Đại Việt đối đầu với đội quân Nguyên - Mông hùng mạnh, Trần Quang Khải là một trong những vị tướng giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Ông không chỉ trực tiếp chỉ huy những trận đánh lớn như Chương Dương, góp phần khôi phục Thăng Long, mà còn là một nhà ngoại giao khéo léo, một vị đại thần gánh vác triều chính và một thi nhân để lại những vần thơ mang đậm hào khí Đông A. Ở ông, tài năng cầm quân và tâm hồn thi sĩ cùng tồn tại trong một con người, tạo nên hình ảnh đặc biệt của một danh tướng nhà Trần.

Tượng Thái sư Trần Quang Khải

(Nguồn: Vnexpress)

N

ăm 1241, Trần Quang Khải ra đời trong hoàng tộc nhà Trần, là con thứ ba của vua Trần Thái Tông và Thuận Thiên Hoàng hậu, đồng thời là em ruột của vua Trần Thánh Tông. Sinh ra trong một triều đại đang trên đà hưng thịnh, ông được giáo dục bài bản về văn chương, lịch sử, chính trị và võ nghệ. Ngay từ khi còn trẻ, Trần Quang Khải đã bộc lộ tài năng đặc biệt và nhanh chóng được triều đình giao những trọng trách quan trọng. Năm 1258, ông được phong tước Chiêu Minh Đại vương; đến năm 1261, khi mới khoảng 20 tuổi, ông được phong Thái úy. Những chức vụ ngày càng cao cho thấy ông sớm trở thành một trong những nhân vật quan trọng của triều Trần.

Không chỉ là một hoàng tử, Trần Quang Khải còn là người có tài năng chính trị và quân sự. Năm 1271, ông được phong Tướng quốc Thái úy và được giao những nhiệm vụ quan trọng ở vùng Nghệ An. Đây là khu vực có vị trí chiến lược, đặc biệt quan trọng đối với việc tổ chức lực lượng và bảo vệ phía nam Đại Việt. Trong những năm ấy, Trần Quang Khải từng bước trưởng thành từ một vị quan trẻ thành một đại thần có đủ khả năng đảm nhiệm cả việc nước lẫn việc quân.

Nhưng thử thách lớn nhất trong cuộc đời Trần Quang Khải cũng như của cả triều Trần đang đến gần. Sau khi vó ngựa Mông Cổ từng làm rung chuyển nhiều quốc gia trên thế giới, đế quốc Nguyên - Mông tiếp tục hướng xuống phía nam. Đại Việt phải đối mặt với những cuộc xâm lược có quy mô lớn, trong đó cuộc chiến năm 1285 trở thành một trong những thử thách khốc liệt nhất đối với nhà Trần.

Năm 1282, trước tình hình chiến tranh ngày càng căng thẳng, Trần Quang Khải được phong Thượng tướng Thái sư, trở thành một trong những người đứng đầu triều đình và nắm giữ trọng trách lớn về quân sự, chính trị. Khi quân Nguyên tiến vào Đại Việt năm 1285, ông cùng Trần Hưng Đạo và các tướng lĩnh khác trở thành những người chỉ huy chủ chốt của cuộc kháng chiến.

Cuộc chiến ban đầu diễn ra vô cùng khó khăn. Quân Nguyên với lực lượng đông và sức mạnh quân sự lớn liên tiếp tiến sâu vào lãnh thổ Đại Việt. Quân Trần phải nhiều lần rút lui để bảo toàn lực lượng. Kinh thành Thăng Long bị quân địch chiếm giữ. Nhưng sự rút lui ấy không đồng nghĩa với thất bại. Triều Trần chủ động phân tán lực lượng, bảo toàn quân chủ lực và chờ thời cơ phản công.

Trong khi Trần Hưng Đạo tổ chức lực lượng ở nhiều hướng, Trần Quang Khải cũng trực tiếp chỉ huy quân đội chiến đấu ở những địa bàn quan trọng. Ông cùng các tướng lĩnh từng bước tạo thế phản công, đẩy quân Nguyên vào tình trạng thiếu lương thực, bị chia cắt và ngày càng suy yếu. Thời cơ cuối cùng cũng đến.

Năm 1285, quân Đại Việt bắt đầu phản công mạnh mẽ. Một trong những trận đánh quan trọng nhất diễn ra tại Chương Dương. Trần Quang Khải trực tiếp chỉ huy quân đánh vào cứ điểm của quân Nguyên ở Chương Dương độ. Quân Đại Việt giành thắng lợi lớn, phá vỡ một cứ điểm quan trọng của đối phương và mở đường cho quân ta tiến về Thăng Long.

Từ Chương Dương, thế trận nhanh chóng thay đổi. Quân Đại Việt liên tiếp giành lại những vị trí quan trọng. Cùng thời gian đó, các lực lượng khác đánh mạnh vào quân Nguyên tại Hàm Tử và nhiều địa điểm khác. Quân địch từ thế tiến công chuyển sang tháo chạy. Sau những ngày tháng kinh thành bị chiếm đóng, Thăng Long cuối cùng được giải phóng.

Khoảnh khắc trở về kinh thành đã trở thành một trong những dấu ấn đẹp nhất trong cuộc đời Trần Quang Khải. Trên đường hộ giá vua Trần trở lại Thăng Long sau chiến thắng, ông đã viết bài thơ “Tụng giá hoàn kinh sư”. Bốn câu thơ ngắn nhưng chứa đựng khí thế của cả một thời đại:

“Đoạt sáo Chương Dương độ,

Cầm Hồ Hàm Tử quan.

Thái bình tu trí lực,

Vạn cổ thử giang san.”

Những câu thơ ấy nhắc lại hai chiến thắng Chương Dương và Hàm Tử, rồi chuyển sang một lời nhắn nhủ sâu sắc: khi đất nước đã có được thái bình, con người càng phải biết dốc sức xây dựng để giữ gìn non sông. Bài thơ vì thế không chỉ là lời ca chiến thắng mà còn là lời nhắc nhở về trách nhiệm của thế hệ sau đối với đất nước.

Nhưng cuộc đời Trần Quang Khải chưa dừng lại ở chiến thắng năm 1285. Ba năm sau, Đại Việt tiếp tục phải đối mặt với cuộc xâm lược lần thứ ba của quân Nguyên - Mông. Lần này, quân Trần tiếp tục sử dụng chiến lược chủ động, linh hoạt và dựa vào sức mạnh của toàn dân. Trần Quang Khải tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong bộ máy lãnh đạo cuộc kháng chiến. Năm 1288, quân Nguyên bị đánh bại trong trận Bạch Đằng dưới sự chỉ huy của Trần Hưng Đạo cùng các tướng lĩnh nhà Trần, kết thúc cuộc xâm lược. Trần Quang Khải cũng có đóng góp quan trọng trong cuộc kháng chiến này.

Bên cạnh tài năng quân sự, Trần Quang Khải còn là một nhà ngoại giao đáng chú ý. Trong những năm trước chiến tranh, khi nhà Nguyên gây sức ép với Đại Việt, ông từng tham gia các hoạt động ngoại giao nhằm kéo dài thời gian chuẩn bị và hạn chế nguy cơ xung đột. Cách ứng xử của ông với sứ giả nhà Nguyên Sài Thung thường được nhắc đến như một ví dụ về sự mềm dẻo và bản lĩnh ngoại giao: không khuất phục nhưng cũng không để những va chạm ngoại giao đẩy đất nước vào thế bất lợi khi chưa chuẩn bị đầy đủ.

Trần Quang Khải cũng là một trong những nhân vật tiêu biểu cho sự đoàn kết của hoàng tộc nhà Trần. Trong những năm chiến tranh, ông và Trần Hưng Đạo cùng gánh vác việc nước, dù trước đó giữa hai người từng có những khác biệt về địa vị và quan hệ trong hoàng tộc. Khi vận mệnh Đại Việt đứng trước thử thách, lợi ích quốc gia được đặt lên trên những mâu thuẫn cá nhân. Chính sự đoàn kết giữa những người đứng đầu đã góp phần tạo nên sức mạnh của triều Trần trong các cuộc kháng chiến chống Nguyên - Mông.

Nếu chiến trường cho thấy tài năng của Trần Quang Khải với tư cách một vị tướng, thì văn chương lại cho thấy một con người có tâm hồn rất khác. Ông để lại tập thơ “Lạc đạo”, tuy phần lớn tác phẩm đã thất truyền, nhưng những bài thơ còn lại vẫn cho thấy một tâm hồn khoáng đạt, yêu thiên nhiên và luôn gắn bó với vận mệnh đất nước. Ông có thể vừa là một vị đại thần đứng giữa những cuộc tranh đấu chính trị, vừa là một thi nhân có những phút giây lắng lại giữa thiên nhiên và cuộc sống.

Điều đặc biệt ở Trần Quang Khải là sự kết hợp giữa văn và võ. Ông không chỉ biết cầm quân đánh giặc mà còn hiểu nghệ thuật trị quốc, ngoại giao và văn chương. Sử liệu đời sau từng đánh giá ông là người “lúc làm tướng võ, lúc làm tướng văn”, có uy danh sánh với Trần Quốc Tuấn. Những đánh giá ấy cho thấy vị trí đặc biệt của Trần Quang Khải trong triều Trần: một người vừa góp sức bảo vệ đất nước trên chiến trường, vừa tham gia điều hành triều chính trong thời kỳ Đại Việt hưng thịnh.

Sau những năm tháng cống hiến cho triều đình, Trần Quang Khải qua đời năm 1294, hưởng thọ 53 tuổi. Ông được an táng tại ấp Độc Lập, phủ Thiên Trường. Sau khi ông mất, tên tuổi và công lao của vị Thượng tướng Thái sư vẫn được nhân dân tưởng nhớ. Hình ảnh của ông được lưu giữ không chỉ trong sử sách mà còn trong những ngôi đền, những con đường, trường học và đặc biệt là trong những câu thơ vẫn được đọc lại qua nhiều thế hệ.

Hơn bảy thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày Trần Quang Khải trở về Thăng Long trong khải hoàn. Những chiến thuyền năm xưa đã biến mất, những trận chiến trên Chương Dương và Hàm Tử chỉ còn lại trong sử sách, nhưng câu thơ “Thái bình tu trí lực, vạn cổ thử giang san” vẫn còn nguyên ý nghĩa. Bởi chiến thắng không phải là điểm kết thúc, mà là khởi đầu cho trách nhiệm giữ gìn và xây dựng đất nước.

Trần Quang Khải vì thế không chỉ được nhớ đến như vị tướng đã góp công đánh tan quân Nguyên - Mông, mà còn là hình ảnh của một con người tài kiêm văn võ, biết đem tài năng của mình phục vụ đất nước trong mọi hoàn cảnh. Khi cần, ông cầm gươm ra trận; khi đất nước cần ngoại giao, ông dùng sự mềm dẻo và bản lĩnh; khi trở về giữa cảnh thái bình, ông dùng thơ để ghi lại hào khí của một thời. Cuộc đời ông để lại cho hậu thế một bài học sâu sắc rằng tài năng chỉ thực sự có ý nghĩa khi được đặt trong trách nhiệm với quê hương, đất nước; chiến thắng chỉ có giá trị lâu dài khi con người biết trân trọng hòa bình và nỗ lực xây dựng tương lai. Hơn bảy thế kỷ đã trôi qua, nhưng tinh thần “Thái bình tu trí lực, vạn cổ thử giang san” vẫn nhắc nhở mỗi thế hệ hôm nay phải biết trân trọng những gì cha ông đã gìn giữ, không ngừng học tập, rèn luyện và góp sức xây dựng đất nước ngày càng tốt đẹp hơn.