Trần Quý Cáp

Đầu thế kỷ XX, trong khi nhiều người Việt vẫn đang tìm cách chống thực dân Pháp bằng những cuộc khởi nghĩa vũ trang, một số sĩ phu bắt đầu suy nghĩ về một con đường khác.

Họ cho rằng muốn đất nước mạnh lên thì trước hết phải thay đổi con người.

Một trong những người tiêu biểu nhất cho tư tưởng ấy là Trần Quý Cáp.

Trần Quý Cáp sinh năm 1870 tại Quảng Nam.

Ông xuất thân trong một gia đình có truyền thống Nho học và nổi tiếng thông minh từ nhỏ.

Sau nhiều năm học tập, ông tham gia các kỳ thi Nho học và đỗ Tiến sĩ vào năm 1904.

Cùng năm ấy, ông trở thành một trong những sĩ phu có học vấn cao nhất ở Trung Kỳ.

Nhưng điều đáng chú ý là Trần Quý Cáp không muốn chỉ dùng kiến thức của mình để làm quan.

Ông quan tâm đến một vấn đề lớn hơn:

Tại sao một đất nước có truyền thống văn hóa lâu đời lại trở nên yếu thế trước các cường quốc phương Tây?

Ông cho rằng một trong những nguyên nhân là nền giáo dục cũ đã trở nên không phù hợp.

Người Việt quá chú trọng vào những bài văn, bài kinh điển để thi cử nhưng lại ít được học về khoa học, địa lý, kinh tế và thế giới hiện đại.

Trần Quý Cáp vì thế tham gia phong trào Duy Tân.

Ông hoạt động cùng những người như Phan Châu Trinh và Huỳnh Thúc Kháng.

Ba người thường được nhắc đến như những gương mặt tiêu biểu của phong trào Duy Tân tại Quảng Nam.

Họ chủ trương:

• nâng cao dân trí;

Trần Quý Cáp đặc biệt coi trọng giáo dục.

Ông đi nhiều nơi để giảng dạy và vận động người dân.

Thay vì chỉ dạy kinh điển Nho học, ông khuyến khích học sinh tìm hiểu về lịch sử, địa lý và những vấn đề thực tế của xã hội.

Ông muốn người trẻ không chỉ biết làm bài để thi đỗ.

Ông muốn họ biết đất nước đang ở đâu trong thế giới.

Đó là một tư tưởng khá mới vào thời điểm đầu thế kỷ XX.

Nhưng hoạt động của phong trào Duy Tân nhanh chóng khiến chính quyền thực dân lo ngại.

Năm 1908, phong trào chống thuế bùng nổ tại Trung Kỳ.

Chính quyền Pháp cho rằng các sĩ phu Duy Tân có liên quan đến phong trào.

Trần Quý Cáp bị bắt.

Ông bị giải đến Khánh Hòa.

Tại đây, ông bị xét xử và kết án tử hình.

Điều đáng chú ý là nhiều nghiên cứu lịch sử cho rằng ông bị xử lý rất nặng trong bối cảnh chính quyền thực dân đàn áp phong trào chống thuế, dù vai trò trực tiếp của ông trong cuộc vận động chống thuế vẫn là vấn đề được các tài liệu lịch sử đánh giá khác nhau.

Ngày 17 tháng 5 năm 1908, Trần Quý Cáp bị xử chém tại Khánh Hòa.

Ông mới 41 tuổi.

Cái chết của ông gây chấn động trong giới sĩ phu và những người tham gia phong trào Duy Tân.

Một người từng đỗ Tiến sĩ, có thể tiếp tục sống một cuộc đời tương đối yên ổn, cuối cùng lại chết dưới lưỡi máy chém vì những hoạt động yêu nước.

Nhưng điều khiến Trần Quý Cáp được nhớ đến không chỉ là cái chết.

Đó là tư tưởng của ông về giáo dục.

Ông hiểu rằng một đất nước muốn thoát khỏi tình trạng yếu kém không thể chỉ dựa vào lòng dũng cảm.

Cần có những con người biết suy nghĩ, biết học hỏi và hiểu thế giới.

Vì vậy, ông dành nhiều thời gian cho việc truyền bá kiến thức.

Ông muốn phá bỏ tâm lý tự ti và sự lệ thuộc vào những khuôn mẫu cũ.

Nếu Phan Bội Châu chọn cách đưa thanh niên ra nước ngoài học tập, thì Trần Quý Cáp muốn thay đổi ngay từ nền giáo dục trong nước.

Ông tin rằng một thế hệ trẻ được giáo dục tốt sẽ là nền tảng cho sự thay đổi của đất nước.

Phong trào Duy Tân cuối cùng bị đàn áp.

Nhiều người bị bắt, bị đày hoặc phải rời khỏi Việt Nam.

Nhưng tư tưởng của phong trào không biến mất.

Những quan niệm về dân trí, giáo dục mới, kinh tế và chữ Quốc ngữ tiếp tục ảnh hưởng đến xã hội Việt Nam trong những thập niên sau.

Trần Quý Cáp vì thế được nhớ đến như một trong những người đã cố gắng đánh thức xã hội Việt Nam bằng giáo dục và tư tưởng cải cách.

Ông không lãnh đạo một đội quân.

Ông không có những chiến thắng quân sự.

Nhưng ông đã đứng trước một vấn đề rất căn bản:

Muốn cứu một đất nước, trước hết phải cứu lấy nhận thức của con người.

Trần Quý Cáp đã hy sinh khi mới 41 tuổi.

Ông không sống đủ lâu để chứng kiến những thay đổi lớn của Việt Nam trong thế kỷ XX.

Nhưng những điều ông theo đuổi — giáo dục, dân trí, tự chủ và tinh thần học hỏi — vẫn là những vấn đề có ý nghĩa lâu dài.