TRẦN QUÝ CÁP – CHÍ SĨ GANG THÉP VÀ BÀI THƠ TUYỆT MỆNH
"Dáng đứng hiên ngang của một bậc đại trí thức yêu nước, người đã biến bãi chém thành diễn đàn luận tội thực dân. Trần Quý Cáp — linh hồn của phong trào Duy Tân — đã dùng máu đào của mình để tưới lên ngọn lửa yêu nước khắp dải đất miền Trung, để lại nỗi tiếc thương vô hạn trên mảnh đất Khánh Hòa vào một ngày tháng 5 rực nắng năm 1908."
Trong dòng chảy của lịch sử dân tộc những năm đầu thế kỷ XX, khi tư tưởng dân chủ bắt đầu len lỏi vào tâm trí tầng lớp sĩ phu, Trần Quý Cáp hiện lên như một ngôi sao sáng nhất của phong trào Duy Tân. Không chọn con đường làm quan hưởng lộc dù đỗ tiến sĩ năm 1904, ông đã chọn con đường gian khổ: Đánh thức dân tộc khỏi cơn mê dài bằng ánh sáng của dân trí và lòng tự tôn.
Dù quê hương ở Quảng Nam, nhưng những năm tháng cuối đời của ông lại gắn liền với dải đất Khánh Hòa và Nam Trung Bộ, nơi ông đã gieo những hạt giống tự do cuối cùng trước khi hiến dâng mạng sống cho đại nghĩa.
Người thắp lửa Duy Tân tại Khánh Hòa
Năm 1908, sau một thời gian hoạt động sôi nổi cùng Phan Châu Trinh và Huỳnh Thúc Kháng, Trần Quý Cáp bị thực dân Pháp đẩy đi biệt phái làm giáo thụ ở huyện Diên Khánh (Khánh Hòa). Chúng hy vọng việc đẩy ông đến vùng đất xa lạ sẽ dập tắt được tiếng nói của ông. Nhưng chúng đã lầm.
Vừa đặt chân đến đất Khánh Hòa, Trần Quý Cáp đã biến ngôi trường học thành nơi truyền bá tư tưởng yêu nước. Ông cổ động nhân dân:
· Cắt tóc ngắn, mặc áo ngắn, từ bỏ những hủ tục phong kiến lạc hậu.
· Mở mang dân trí, kêu gọi người dân không chỉ học chữ mà còn phải học cách tự cường, tự lập.
· Tinh thần chống sưu thuế: Khi phong trào chống sưu thuế bùng nổ dữ dội ở Quảng Nam và lan rộng khắp miền Trung, sự hiện diện và tư tưởng của ông tại Khánh Hòa đã trở thành ngọn đuốc tinh thần cho nhân dân địa phương đứng lên đấu tranh.
Sợ hãi trước tầm ảnh hưởng của ông, thực dân Pháp đã vu cáo ông tội "mưu loạn" và bắt giữ ông một cách hèn hạ.
Phút giây lẫm liệt tại bãi chém Diên Khánh
Ngày 17/5/1908 (âm lịch là ngày 18 tháng Tư năm Mậu Thân), không cần xét xử, thực dân Pháp đưa Trần Quý Cáp ra bãi chém bên bờ sông Cái (Nha Trang).
Trước mặt đông đảo bà con nhân dân và họng súng quân thù, ông vẫn giữ phong thái của một bậc quân tử: ung dung, tự tại. Ông yêu cầu kẻ thù để mình được tắm rửa sạch sẽ, thay bộ đồ trắng mới rồi mới bước ra pháp trường.
Giây phút ấy, ông không hề sợ hãi mà còn dõng dạc đọc bài thơ tuyệt mệnh bằng chữ Hán, bày tỏ nỗi lòng với non sông. Khi viên đao phủ run rẩy vung đao, người chí sĩ ấy vẫn ngẩng cao đầu, đôi mắt nhìn thẳng về hướng Bắc — nơi có quê hương và những người đồng chí đang tiếp bước.
Cái chết của ông không phải là sự kết thúc, mà là một cú sốc lớn làm rung chuyển tâm trí cả một thế hệ thanh niên yêu nước lúc bấy giờ. Máu của ông đã hòa vào sóng biển Nha Trang, thổi bùng lên ngọn lửa kháng chiến âm ỉ suốt nhiều thập kỷ sau đó.
