Trận Sơn Trà – Đà Nẵng (1858-1859)
1. Bối cảnh lịch sử
- Từ giữa thế kỉ XIX, thế giới chứng kiến quá trình chủ nghĩa tư bản phát triển lên giai đoạn độc quyền và nhu cầu về thuộc địa ngày càng lớn. Năm 1830, Pháp đánh chiếm Ăng-giê-ri và tiến hành các hoạt động thực dân ở Bắc Phi. Các nước Đông Nam Á khi đó, quyền lực chính trị đều tập trung vào giai cấp phong kiến đang trong giai đoạn khủng hoảng bị các đế quốc châu Âu nhanh chóng thôn tính làm thuộc địa. Việt Nam cũng không nằm ngoài vòng xoáy lịch sử đó.
- Những phát súng đầu tiên của thực dân pháp bắn vào bán đảo Sơn Trà, đà nẵng đã mở đầu một thời kì nô lệ dưới gót giày thực dân. Nhưng cũng như bao lần đất nước bị xâm lăng trong lịch sử, nhân dân Việt Nam đã đứng lên, đánh đuổi ngoại xâm giành lấy non sông gấm vóc với một khát vọng, khát vọng độc lập - tự do.
2. Công sự, pháo đài nhà Nguyễn tại Đà Nẵng
- Pháo đài Điện Hải ở tả ngạn sông Hàn được xây dựng từ năm 1813 dưới triều Gia Long. Đến thời Minh Mạng, pháo đài được xây dựng lại, đổi tên là Thành Điện Hải. Trước khi Pháp xâm lược Việt Nam, vua Minh Mạng đã cử tham tri bộ công Nguyễn Công Trứ tăng cường phòng thủ Thành Điện Hải, tham tri bộ lễ Nguyễn Tri Phương trông coi việc phòng thủ Đà Nẵng. Năm 1847 (năm Thiệu Trị thứ 7), thành Điện Hải được mở rộng có chu vi 556 m2, thành cao 5m xung quanh là hào sâu 3m, mở 2 cửa như ngày nay. Trong thành có hành cung, kì đài và các cơ sở chứa lương thực, đạn dược, thuốc súng và được trang bị 30 bộ thần công cỡ lớn.
Hình 1: Thành Điện Hải từ trên cao
- Khu di tích thành luỹ của Nguyễn Tri Phương ở Hoà Vang. Tại đây, Nguyễn Tri Phương cho lui quân phục kích thực hiện “Vườn không nhà trống” và cho đắp luỹ dài từ Hải Châu vào tới Phúc Ninh, Thanh Giản để bao vây liên quân ngoài mé biển, cầm chân giặc suốt 5 tháng buộc quân Pháp rút quân.
Hình 2: Sơ đồ công sự, thành luỹ tại Đà Nẵng
3. Diễn biến trận đánh
- Với mục tiêu tấn công Việt Nam để xâm chiếm thuộc địa, rạng sáng ngày mùng 1 tháng 9/1858, liên quân Pháp-Tây Ban Nha với sự chỉ huy của Đô đốc Chales Rigault de Genouilly (Chác-lơ Ri-goát de Gen-nu-i-li) cùng với 2.500 quân, đi trên 17 tàu chiến trong đó có soái hạm Némésis (Nê-mê-ci)trang bị đại bác nổ súng tiến vào cửa biển Đà Nẵng mở đầu cuộc xâm lược nước ta, với khoảng 7000 quân và các vũ khí trang bị thô sơ quân đội triều đình nhà Nguyễn dưới sự chỉ huy của danh tướng Nguyễn Tri Phương đã đứng lên chống giặc. Pháo đài Điện Hải phát pháo lệnh, các đơn vị phòng vệ đứng lên đánh chặn quân xâm lược. Trận chiến ở Đà Nẵng diễn ra hết sức ác liệt, cả hai bên đều bị tổn thất. Quân viễn chinh pháp còn bị thiệt hại do lối đánh du kích và không hợp với phong thổ khí hậu. Pháp đã không chiếm được Đà Nẵng như kế hoạch ban đầu của chúng và bị giam chân trên bán đảo sơn trà. De Genouilly đã viết thư báo cáo về chính phủ Pháp ngày 15/6/1859:
- Suốt 5 tháng giao tranh, cái đói, cái bệnh, cái nóng bức... đã khiến liên quân mệt mỏi và hao mòn. Ngày 2/2/1859, Pháp để lại một phần ba số quân (khoảng 1000 người) bàn giao cho Đại tá Faucon nắm giữ. De Genouilly đem số quân còn lại rút vào Nam.
- Bằng lòng chiến đấu dũng cảm, dưới quyền lãnh đạo của Nguyễn Tri Phương, các nghĩa sĩ đã khiến cho Liên quân Pháp – Tây Ban Nha đã bị cầm chân và bị thiệt hại, đây chính là một khởi đầu thắng lợi lớn nhưng duy nhất trong hơn một phần tư thế kỷ (1858–1884) chống ngoại xâm của quân và dân Việt Nam.
- Đã hơn 100 năm trôi qua, kể từ ngày Pháp tấn công Đà Nẵng trận chiến sơn trà vẫn là đề tài được các nhà sử học quốc tế quan tâm bởi tính chất mở đầu của nó cho cuộc phiêu lưu của pháp ở Đông Dương.
4. Nghĩa trang Hoà Vang
- Nghĩa trang Hoà Vang ở Phước Ninh, Đà Nẵng, nơi yên nghỉ của hàng ngàn nghĩa sĩ Nguyễn Tri Phương ngã xuống trong những trận chiến mở đầu cuộc chiến kháng pPháp oanh liệt của dân tộc Việt Nam. 160 năm trôi qua, phần mộ của các nghĩa sĩ ở nghĩa trang Hoà Vang, Phước Ninh vẫn được nhân dân Đà Nẵng tu bổ, chăm sóc với tất cả tấm lòng biết ơn và đạo lý “uống nước nhớ nguồn”.
