Trần Thái Tông

Trần Thái Tông, tên Trần Cảnh, 10 tháng 7 năm 1218 – 4 tháng 5 năm 1277, hoàng đế đầu tiên nhà Trần, ở ngôi từ 10 tháng 1 năm 1226 đến 30 tháng 3 năm 1258, rồi thái thượng hoàng đến 1277. Trần Thủ Độ tiến cử ông hầu Lý Chiêu Hoàng, rồi ép nhường ngôi. Mười hai năm sau, vì Chiêu Thánh không sinh nối dõi, Thủ Độ ép phế hậu, lập Thuận Thiên, vợ Trần Liễu đang mang thai ba tháng; Liễu làm loạn rồi hàng. Cùng Thượng hoàng Trần Thừa và Thủ Độ, ông cải tổ luật pháp, hành chính, khuyến khích nông thương, giáo dục Tam giáo, xây quân đội, chặn Chiêm. Năm 1258 ông lãnh đạo kháng Mông, rồi nhường ngôi Thánh Tông. Ông là thiền sư, viết Khóa hư lục, Thiền tông chỉ nam, đặt nền Trúc Lâm.

Ông quê Tức Mặc, Thiên Trường. Năm 1228 kiểm dân đinh; 1230 soạn Quốc triều thông chế 20 quyển, nay mất. Năm 1242 chia 12 lộ. Năm 1236 cấp lương bổng quan lại. Thuế thân theo diện tích ruộng. Ông sai đào kênh Thanh–Nghệ, đắp đê quai vạc 1248, lập Hà đê. Khoa thi Thái học sinh 1232, 1239; năm 1247 đặt Tam khôi, trạng nguyên Nguyễn Hiền, bảng nhãn Lê Văn Hưu; 1256 lấy kinh trạng nguyên và trại trạng nguyên. Năm 1253 dựng Quốc học viện.

Năm 1252 ông thân chinh Chiêm, bắt vương hậu, Chiêm thần phục. Năm 1257 Uriyangqatai từ Đại Lý đòi thần phục, ông giam sứ. Tháng 1 năm 1258 thua Bình Lệ Nguyên, Phù Lỗ, bỏ Thăng Long; Thủ Độ khích lệ. Ngày 28 tháng 1 phản kích Đông Bộ Đầu, Mông Cổ rút, dân gọi «giặc Phật». Ông sai Lê Phụ Trần thông hiếu nhưng từ chối thân chầu. Làm thượng hoàng, ông vẫn hướng dẫn chính sự, dựng chùa Phổ Minh, am Thái Vi. Ông mất điện Vạn Thọ, táng Chiêu Lăng. Trần Dụ Tông so sánh với Đường Thái Tông: Kiến Thành bị giết, Yên Sinh còn sống, miếu hiệu giống đức khác.