Trần Thị Khang — liệt nữ dưới cây đa La Tiến

Cây đa La Tiến bên sông Luộc ở huyện Phù Cừ, Hưng Yên là một chứng tích lịch sử đặc biệt. Dưới gốc cây và khu vực bến nước, quân Pháp cùng lực lượng tay sai từng sát hại nhiều cán bộ, du kích và người dân. Trong số những người nằm lại có Vũ Thị Kính, hoạt động với tên Trần Thị Khang. Gia đình không giữ được nhiều hiện vật của chị; hình ảnh còn lại chủ yếu qua ký ức người anh, Giáo sư Trần Phương, và những dòng viết của các nhân chứng địa phương. Một cô gái tuổi trăng tròn, nhỏ nhắn, hiền dịu, hát nói như bao thiếu nữ làng quê đã dấn thân vào hoạt động bí mật đúng lúc vận mệnh đất nước nguy nan.

Vũ Thị Kính sinh ra trong gia đình có nhiều người tham gia cách mạng ở vùng Phù Cừ. Các anh hoạt động từ thời Mặt trận Việt Minh, còn chị sớm làm quen với việc giữ liên lạc, chuyển tài liệu và bảo vệ nơi ở của cán bộ. Hoạt động bí mật trước Cách mạng Tháng Tám không có ranh giới rõ giữa đời sống gia đình và nhiệm vụ: một bữa cơm có thể dành cho người đang bị truy nã, một chiếc thuyền qua sông có thể chở tài liệu, một câu nói sơ ý ở chợ có thể khiến cả nhà bị theo dõi.

Tên Trần Thị Khang được sử dụng để che giấu căn cước và bảo vệ họ hàng. Chị đi giữa các cơ sở, truyền tin và vận động quần chúng trong điều kiện mật thám Pháp tăng cường truy bắt. Năm 1944, nhiều cán bộ trong mạng lưới bị lộ, phải chuyển nơi ẩn náu. Những người ở lại như Khang vừa duy trì liên lạc, vừa xóa dấu vết sau mỗi cuộc gặp. Không có máy móc hay giấy tờ giả tinh vi; an toàn dựa vào trí nhớ, tín hiệu đơn giản và sự hiểu biết đường làng, bến sông.

Sau Cách mạng Tháng Tám và khi kháng chiến toàn quốc bùng nổ, vùng La Tiến trở thành địa bàn giằng co. Quân Pháp lập vị trí, tổ chức càn quét và dùng bến sông làm nơi giam, tra khảo những người bị nghi giúp Việt Minh. Cây đa trở thành địa điểm hành quyết nhằm khủng bố tinh thần dân chúng. Trần Thị Khang bị bắt trong hoàn cảnh ấy. Đối phương muốn từ chị lấy danh sách cơ sở, nơi cán bộ qua lại và các gia đình đã nuôi giấu lực lượng kháng chiến.

Những đòn tra tấn không khiến chị khai báo. Cái chết dưới cây đa được người dân chứng kiến và truyền lại, biến nơi đối phương muốn dùng để gieo sợ hãi thành địa chỉ tố cáo tội ác. Trần Thị Khang hy sinh khi tuổi còn rất trẻ, không để lại chồng con hay tài sản. Điều chị bảo vệ là mạng lưới con người; sự im lặng giúp những cơ sở chưa bị lộ tiếp tục hoạt động. Trong chiến tranh bí mật, kết quả ấy khó biểu diễn bằng số lượng mục tiêu, nhưng có thể đo bằng việc phong trào địa phương không bị xóa sổ sau một vụ bắt.

Sau chiến thắng, người thân và đồng đội tìm cách xác minh, tưởng niệm. Nhà văn Đặng Văn Nhưng, từng là Tổng biên tập Báo Quân đội nhân dân và là người quê Phù Cừ, viết về cây đa La Tiến, giúp câu chuyện địa phương được biết rộng hơn. Giáo sư Trần Phương nhắc về em gái như một cô bé can đảm đi theo các anh. Tư liệu gia đình ít ỏi khiến mỗi lời chứng có giá trị, nhưng cũng đòi hỏi người viết phân biệt phần ký ức với dữ kiện đã được hồ sơ xác nhận.

Vũ Thị Kính, tức Trần Thị Khang, được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Tại La Tiến, đền tưởng niệm, bia và cây đa tạo thành một không gian để người đến viếng hiểu những gì từng xảy ra bên bến sông. Cây sống qua nhiều thập niên trở thành nhân chứng tự nhiên, còn danh sách liệt sĩ đưa từng người ra khỏi khái niệm nạn nhân vô danh. Tên của chị được đặt bên những đồng chí, dân thường đã bị sát hại tại cùng địa điểm.

Điều ám ảnh trong câu chuyện Trần Thị Khang là gần như không có kỷ vật. Nhưng sự thiếu vắng ấy cũng phản ánh đúng đời sống của một cán bộ bí mật: càng để lại ít giấy tờ, người hoạt động và tổ chức càng an toàn. Chân dung chị phải được ghép từ tên thật Vũ Thị Kính, bí danh Trần Thị Khang, lời kể của anh trai và chứng tích cây đa La Tiến. Qua từng mảnh nhỏ, một thiếu nữ Hưng Yên hiện lên không phải như biểu tượng xa vời, mà là người đã dùng chính tuổi trẻ của mình để giữ bí mật cho những người còn tiếp tục cuộc kháng chiến.