Trần Thị Lý

Trần Thị Lý hay Trần Thị Nhâm sinh năm 1933 tại xã Điện Quang, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam (nay là xã Gò Nổi, thành phố Đà Nẵng). Bà là con gái của nhà cách mạng Trần Cao Vân. Tiếp nối tình thần của người cha hoạt động cách mạng, Từ năm 1945–1950, bà được tổ chức giao nhiệm vụ phụ trách phong trào thiếu nhi của xã Chương Dương ( xã Điện Quang, huyện Điện Bàn bầy giờ), cán bộ phụ nữ cứu quốc huyện Điện Bàn. Không lâu sau đó vào ngày 30 tháng 4 năm 1950, bà được kết nạp vào Đảng Cộng Sản Việt Nam khi mới gần 22 tuổi. Bà đã trải qua tổng 3 lần bị địch bắt với 2 lần bị bắt nhưng may mắn được tha vì không đủ chứng cứ kết tội. Nhưng ở lần 3 bị bắt vào tháng 3-1956, trong một chiến dịch truy nã Việt Minh do Ngô Đình Diệm tổ chức bà đã không qua mắt thêm một lần nữa và đó cũng là lần cuối cùng bị bắt. Sau này, khi được các phóng viên hỏi đến bà kể: “Chúng bắt tôi về nhà lao Hội An và tra tấn vô cùng dã man, tên Phan Văn Lợi, người do Diệm cử từ Sài Gòn ra, cùng nhiều tên khác trực tiếp tra tấn.” cùng với vô vàn hình thức tra tấn dã man từ Chính quyền Việt Nam Cộng Hoà áp dụng lên cơ thể của người phụ nữ đó. Những hành vi tàn khốc, tra tấn ác liệt bằng mọi hình thức từ giật điện, dùi đâm, đổ nước xà phòng, xẻo thịt, dùng dao cắt vú, dùng giày đinh đạp lên bụng,... Với thân thể của một người con gái mới tuổi đôi mươi - thứ ta thường liên tưởng đến dáng vẻ của một nàng thơ yêu kiều và mỏng manh, bà đã ngoạn mục cầm cự sức lực đến tháng 12 năm 1957 - chết lâm sàng. Giường như ý chí sắt thép của một người hoạt động cách mạng, tâm hồn của một chí sĩ yêu nước và lý tưởng sống vĩ đại đã mạ lên cho bà một lớp áo giáp, và thậm chí ngay khi bà đã bị bọn công an Điện Bàn vứt ra ngoài nhà lao, may mắn lại một lần nữa xuất hiện khi một cơ sở phía ta gần đó phát hiện và cõng về nhà. Bà được một y tá tên Lan chăm sóc bí mật, dù vậy nhưng vẫn có những “chú chó săn” truy tìm. Vì tình hình sức khoẻ thêm với sự lo sợ sẽ bị lộ ra vị trí của chị, mấy ngày sau đó những người đồng chí, bà con, họ hàng góp tiền chạy chữa ra miền Bắc cho bà. Huyện ủy Điện Bàn cử một y tá bí mật đưa Lý vào Sài Gòn bằng xe đò từng chặng sau đó từ Sài Gòn đi Tân Châu, từ Tân Châu đi Bến Nước rồi từ đó đi bằng xuồng để tới Hưng Lợi tới Phnom Penh và cuối cùng là về Hà Nội. Từ đó mở ra một cuộc hành trình “từ cõi chết em trở về chói lọi” của bà.

Trần Thị Lý khi được tiếp nhận vào bệnh viện Việt - Xô vào giữa năm 1958, hồ sơ bệnh án của bà được cho vào hạng bệnh nhân đặc biệt, tình trạng cơ thể suy kiện với chỉ vỏn vẹn 26kg cân nặng, trên người chằn chịt vết thương.

Tối ngày 14 tháng 11 năm 1958, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đến thăm Trần Thị Lý, khi Bác tận mình chứng kiến sự đau đớn của người con gái kiên cường ấy, Người đã không cầm được nước mắt. Đi cùng với Bác là các cán bộ lãnh đạo của Đảng và Nhà nước, các cán bộ miền Nam tập kết ra Bắc và người thuộc các tổ chức chính trị, xã hội của Liên Xô, Ba Lan, Mông Cổ, Hungary, Pháp đều đến thăm bà; 39 đoàn khách quốc tế tiếp tục đăng ký vào thăm.

7 giờ 15 phút ngày 19 tháng 11 năm 1958, Đài phát thanh tiếng nói Việt Nam tiếp tục phát đi “Lời kêu gọi của chị Trần Thị Lý” gửi tới Uỷ ban Quốc tế. Bài phát thanh đã gây chấn động dư luận trong nước và quốc tế thời bấy giờ.

Đến ngày 21 tháng 11 năm 1958, 5 bộ đội Liên Khu 5 viết kiến nghị và được 2000 đại biểu ký gửi đến Ủy ban Quốc tế phản đối sự dã man của chính quyền Sài Gòn đối với Trần Thị Lý. Bà hồi phục sức khỏe ở hậu phương miền Bắc và sống hợp pháp với tên Trần Thị Lý.

Năm 1979, bà từ Hà Nội trở về sinh sống tại Đà Nẵng, ngày 12 tháng 2 năm 1992 bà được Nhà nước Việt Nam phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Bà qua đời vào ngày 20 tháng 11 năm 1992 tại Bệnh viện C, hưởng dương 58 tuổi kết thúc một cuộc đời chiến đấu oanh liệt từ tuổi thiếu niên đến những phút cuối cùng vẫn thầm lặng cống hiến trọn đời mình cho sự nghiệp cách mạng của nhân dân ta. Nhà thơ Tố Hữu trong lần đến thăm bà đã không nguôi ngoai cảm xúc viết nên bài thơ tràn đầy xúc động, có lẽ không chỉ về bà Trần Thị Lý mà còn về những người phụ nữ đã từng tham gia vào một giai đoạn, một thời “hoa lửa” của đất nước:

“Tặng chị Trần Thị Lý anh dũng

Em là ai? Cô gái hay nàng tiên

Em có tuổi hay không có tuổi

Mái tóc em đây hay là mây là suối

Đôi mắt em nhìn hay chớp lửa đêm giông

Thịt da em hay là sắt là đồng?”