Trần Thị Lý - Bông Hoa Hồng Thép Của Đất Quảng

Năm 1958, Bệnh viện Việt - Xô (Hà Nội) tiếp nhận một trường hợp vô cùng đặc biệt. Tấm hồ sơ bệnh án khiến bất kỳ ai chứng kiến cũng phải thắt lòng:  “Trần Thị Nhâm (tức Lý), tuổi 25, quê Miền Nam, cân nặng: 26 kg. Tình trạng bệnh: Suy kiệt, luôn lên cơn co giật, có 42 vết thương trên người liên tục rỉ máu, đầu vú bị cắt còn loét nham nhở, bộ phận sinh dục chảy máu liên tục”. Khó ai có thể tin rằng một người phụ nữ gầy guộc, yếu ớt ấy lại có thể vượt qua ranh giới sinh tử sau tất cả. 

         Chứng kiến sự phi thường và kiên trinh của chị, nhà thơ Tố Hữu khi đến thăm đã không nén nổi sự xúc động. Dòng cảm xúc nghẹn ngào ấy đã hóa thành những rung động thiêng liêng trong bài thơ “Người con gái Việt Nam”: 

 “Em là ai? Cô gái hay nàng tiên

Em có tuổi hay không có tuổi

Mái tóc em đây, là mây hay là suối

Đôi mắt em nhìn hay chớp lửa đêm giông

Thịt da em hay là sắt là đồng?”

... “Tỉnh lại em ơi, qua rồi cơn ác mộng

Em đã sống lại rồi em đã sống!

Điện giật, dùi đâm, dao cắt, lửa nung

Không giết được em, người con gái anh hùng!”

                                         (Trích: “Người con gái Việt Nam” - Tố Hữu)

Tuổi thơ xứ Quảng và ngọn lửa cách mạng

Người con gái kiên trung ấy tên khai sinh là Trần Thị Nhâm, mang bí danh Bích Ngọc, sinh năm 1933 tại vùng đất giàu truyền thống cách mạng - xã Điện Quang, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam.

Mối duyên với sự nghiệp cứu nước đến với chị từ rất sớm. Mới 12 tuổi, khi bạn bè cùng trang lứa còn mải mê cắp sách tới trường, cô bé xứ Quảng đã mang trong mình ngọn lửa nhiệt huyết, tự nguyện gia nhập Đội Thiếu nhi cứu quốc của xã. Đến năm 1946, chị được điều động làm cán bộ văn phòng Thanh niên cứu quốc huyện Điện Bàn, đồng thời đảm nhiệm vị trí Thường vụ Ban Chấp hành Thanh niên cứu quốc huyện. Tuổi đời còn rất trẻ, nhưng bản lĩnh và tinh thần dấn thân của chị đã sớm được tôi luyện qua từng nhiệm vụ.

Trong những năm 1951-1952, Đảng giao cho chị nhiệm vụ xây dựng cơ sở ở xã Điện Hồng, một vùng thực dân Pháp tạm chiếm. Đầu năm 1952, trong một đợt càn quét, chị bị thực dân Pháp và lực lượng tay sai địa phương vây bắt, sau đó đưa về giam giữ tại đồn Vân Ly - Gò Nổi. Đoạn trường gian khổ tại đồn Vân Ly mới chỉ là nốt mở đầu cho chuỗi ngày tù đày, tra tấn dã man suốt nhiều năm sau đó. 

Năm tháng bị tù đày nhưng không khuất phục

Tại đây, dù phải chịu nhiều cực hình tra tấn và bị giam suốt 9 tháng trong hầm tối, chị vẫn kiên quyết không khai báo, giữ vững khí tiết của người chiến sĩ cách mạng. Cuối năm 1952, khi bộ đội ta giải phóng đồn Vân Ly, chị được cứu thoát và trở về địa phương, tiếp tục tham gia phong trào thanh niên huyện Điện Bàn. Đầu năm 1954, chị được điều về làm công tác thanh niên tỉnh.

CHÙM ẢNH TƯ LIỆU

Ảnh tư liệu của bài viết.

Tháng 4/1955, Trần Thị Lý được giao phụ trách đường dây liên lạc bí mật của tỉnh tại Đà Nẵng. Trong bối cảnh địch tăng cường kiểm soát và ráo riết truy lùng cán bộ cách mạng, chị vẫn tích cực liên lạc, tập hợp các đồng chí ở các huyện, tìm cách đưa họ ra Đà Nẵng để tránh sự truy bắt, hạn chế tổn thất cho cách mạng. Tuy nhiên, đến tháng 6/1955, chị lại bị địch bắt. Một lần nữa, những trận tra tấn dã man được sử dụng nhằm buộc chị khai báo, nhưng chị vẫn một lòng giữ kín bí mật của Đảng và cơ sở cách mạng. Sau 5 tháng giam cầm mà không thu được thông tin, địch buộc phải trả tự do cho chị.

Dù sức khỏe còn yếu sau những tháng ngày bị hành hạ, vừa trở về quê hương, chị đã tìm gặp đồng chí Phan Tốn, Bí thư Tỉnh ủy Quảng Nam, xin tiếp tục nhận nhiệm vụ. Tinh thần trách nhiệm và lòng nhiệt huyết ấy đã đưa chị trở lại với công việc phụ trách đường dây bí mật của tỉnh. Tháng 6/1957, trên đường đi công tác, chị không may bị mật thám theo dõi và bắt giữ. Chị lần lượt bị giam tại các nhà lao Vĩnh Điện, Hội An, Kho đạn Đà Nẵng và Huế. Chúng càng tìm mọi cách tra tấn, khủng bố nhằm khuất phục ý chí của chị. “Chúng dùng điện giật, dùi đâm, cắt thịt, đổ nước xà phòng, dùng kìm rút móng tay, móng chân và nhiều hình thức tra tấn thể xác cực kỳ tàn khốc nhằm khuất phục ý chí của người nữ chiến sĩ trẻ.”

Những đòn tra tấn tàn bạo kéo dài khiến sức khỏe Trần Thị Lý ngày càng suy kiệt, nhưng chị vẫn không chịu khuất phục, quyết tâm bảo vệ bí mật cách mạng. Thật xót xa khi một người phụ nữ trẻ liên tiếp phải trải qua những tháng ngày tù ngục, chịu đựng đau đớn cả về thể xác lẫn tinh thần. Đến tháng 10/1958, khi chị đã kiệt sức vì bị tra tấn, địch cho rằng chị không thể sống nổi nữa nên đem vứt chị ra ngoài nhà lao. May mắn thay, chị được cơ sở cách mạng đưa về chăm sóc, sau đó đến tháng 9/1958 được tổ chức đưa ra khỏi Gò Nổi quê chị để chạy chữa vết thương. Tuy được chữa trị nhưng tình trạng sức khỏe của chị vẫn rất yếu, tháng 10/1958, Đảng bố trí đưa chị ra Sài Gòn, rồi sang Campuchia tận tình chăm sóc. Ở đây, chị được bà con tận tình chăm sóc, tổ chức đưa chị từ Phnôm Pênh về Hà Nội để chữa bệnh và tố cáo tội ác của Mỹ - Diệm đối với đồng bào miền Nam. Hành trình ấy khép lại một chặng đường đầy đau thương, nhưng cũng làm sáng lên ý chí kiên cường và lòng trung thành với cách mạng của người nữ chiến sĩ Trần Thị Lý.

          Bác sĩ đang chăm sóc vết thương cho chị Trần Thị Lý, năm 1958 

                            (Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia)

 Từ ranh giới sinh tử đến biểu tượng của người con gái Việt Nam kiên cường

          Đầu tháng 11/1958, sau hành trình từ miền Nam qua Campuchia, chị Trần Thị Lý được đưa về Hà Nội điều trị tại Bệnh viện Việt - Xô. Khi ấy, cơ thể chị có 42 vết thương, nhiều vết thương vẫn còn rỉ máu, tưởng như đã đứng trước ranh giới mong manh giữa sự sống và cái chết. Tối ngày 14/11/1958, Chủ tịch Hồ Chí Minh vào thăm chị. Trước hình ảnh nữ chiến sĩ miền Nam đang trong cơn mê sảng, Bác không cầm được nước mắt. Đó không chỉ là niềm thương cảm trước những đau đớn chị phải chịu đựng, mà còn là sự trân trọng đối với người con gái đã hy sinh tuổi trẻ và thân thể cho cách mạng, đồng chí, đồng bào. Nhiều cán bộ lãnh đạo, cán bộ miền Nam tập kết ra Bắc và bạn bè quốc tế từ Liên Xô, Ba Lan, Mông Cổ, Hunggari, Pháp… cũng đến thăm, chia sẻ và khâm phục trước nghị lực phi thường của nữ chiến sĩ.

          Được Đảng và Nhà nước tập trung cứu chữa, chị từng bước hồi phục và có thể đi lại. Sự hồi sinh ấy đã trở thành nguồn cảm hứng để Tố Hữu viết bài thơ Người con gái Việt Nam, đặc biệt qua những câu thơ:

“Cả nước cho em, cho em tất cả

Máu tiếp máu, cho em hồng đôi má

Cho tóc em thắm lại ngày xuân

Cho thịt da em lại nở trắng ngần.”

   (Trích: “Người con gái Việt Nam” - Tố Hữu)

         Tố Hữu không chỉ nói về quá trình chữa trị mà còn thể hiện tình cảm sâu sắc của cả dân tộc dành cho Trần Thị Lý - người con gái đã chịu đựng những đau thương vì đất nước. Hình ảnh “Cả nước cho em, cho em tất cả” cho thấy chị không đơn độc, phía sau là sự chăm lo, che chở của cả dân tộc. “Máu tiếp máu” vừa là sự cứu chữa về thể chất, vừa tượng trưng cho sự tiếp sức của cộng đồng, giúp chị vượt qua thương tích và giành lại sự sống. Những hình ảnh “hồng đôi má”, “tóc em thắm lại ngày xuân”, “thịt da em lại nở trắng ngần” khắc họa quá trình hồi phục, tạo nên sự đối lập với cơ thể tiều tụy, đầy thương tích khi chị vừa trở về. Nếu trước đó cơ thể chị in hằn dấu vết của tra tấn, thì giờ đây sự sống đang trở lại nhờ nghị lực của chính chị và sức mạnh của tình đồng bào, tình dân tộc. Đó là nguồn sức mạnh to lớn giúp con người vượt qua những đau thương tưởng như không thể vượt qua.

Một cuộc đời tận hiến và những giá trị bất diệt để lại cho thế hệ sau

          Sau khi sức khỏe dần hồi phục, Trần Thị Lý tiếp tục cống hiến cho cách mạng. Chị tham gia các hoạt động tố cáo tội ác của Mỹ - Diệm và chế độ nhà tù ở miền Nam trước các đoàn đại biểu quốc tế. Năm 1962, chị được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương Đoàn Thanh niên Lao động Việt Nam. Sau đó, được tạo điều kiện sang Liên Xô, Trung Quốc, Hungary và Cộng hòa Dân chủ Đức để chữa trị những thương tích do chiến tranh và tù đày để lại. Đến cuối năm 1979, chị trở về quê hương tiếp tục chữa bệnh. Trong những năm tháng cuối đời, chị luôn nhận được sự quan tâm, yêu thương của đồng bào, chiến sĩ và các cơ quan, đoàn thể trong cả nước.

          Năm 1992, những vết thương hiểm nghèo tái phát, chị qua đời tại Bệnh viện C - Đà Nẵng. Ngày 2/2/1992, chị Trần Thị Lý được Đảng và Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng Vũ trang Nhân dân, ghi nhận những cống hiến và hy sinh cho sự nghiệp cách mạng. Hơn 40 năm cuộc đời, chị đã dành trọn tuổi trẻ và sức lực cho đất nước, ngay cả khi phải chiến đấu với bệnh tật cũng không từ bỏ lý tưởng của mình.

          Từ những đau thương chị Trần Thị Lý đã trải qua, thế hệ trẻ hôm nay càng hiểu sâu sắc giá trị của hòa bình và sự hy sinh của các thế hệ đi trước, từ đó biết sống có lý tưởng, có trách nhiệm với bản thân, cộng đồng và Tổ quốc. Nếu thế hệ đi trước đã dùng tuổi trẻ để đấu tranh giành độc lập, tự do, thì thế hệ hôm nay cần tiếp nối bằng những việc thiết thực: học tập, rèn luyện, sống tử tế và cống hiến, để lòng biết ơn không chỉ dừng lại ở sự tưởng nhớ mà trở thành hành động. Cuộc đời Trần Thị Lý vì thế không chỉ thuộc về quá khứ, mà còn là lời nhắc nhở cho hôm nay về bản lĩnh, lòng yêu nước và tinh thần tận hiến - một vẻ đẹp tiêu biểu của người phụ nữ Việt Nam “Anh hùng, bất khuất, trung hậu, đảm đang”.