Trần Văn Đạt – Tiền hiền sáu Xã Vạn PhướcHuyện Mộ Đức (Quảng Ngãi)
Trần Văn Đạt quê gốc ở xã Thụy Ứng, huyện Thượng Phúc, phủ Thường Tín, tỉnh Hà Đông (nay là thôn Thụy Ứng, xã Hòa Bình, huyện Thường Tín, ngoại thành Hà Nội). Ông từng làm chức quan quản lĩnh tại huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An.
Nhà thờ Tiền hiền Trần Văn Đạt còn gọi là nhà thờ Thủy tổ do con cháu ông xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ XVI để tưởng nhớ vị tổ di dân lập nghiệp của dòng họ - người có công mở đất lập làng Vạn Phước Xã xưa kia. Nhà thờ đã được tu sửa nhiều lần, song vẫn nằm trong khuôn viên vườn cũ, có tổng diện tích 3572,0m2 ở thôn Vạn Phước, xã Đức Hòa, huyện Mộ Đức.
Năm 1978, nhà thờ được trùng tu, song vẫn giữ nguyên bộ khung 4 cột gỗ mít với bộ vì kèo vỏ cua chạm trổ sắc sảo. Tuy có qui mô nhỏ, nhưng kiến trúc nhà thờ thể hiện rõ nét phong cách kiến trúc truyền thống miền Trung. Nhà thờ thờ xây bằng vôi vữa, quay mặt về hướng Bắc. Phần chánh điện chia làm 3 gian: Gian chính giữa thờ Tiền hiền Trần Văn Đạt, gian bên phải và bên trái thờ các vị tiền hiền của chi phái cùng trưởng phái chi nhánh của các thế hệ nối tiếp.
Năm 2007, con cháu trong họ tộc đã tập trung tài lực xây dựng một kiến trúc mới phía trước nhà thờ cũ và có quy mô lớn hơn hẳn. Xung quanh nhà thờ được xây tường bao bằng gạch. Cổng tam quan cao ráo trang trí rồng nổi có gắn bảng chương ghi dòng chữ quốc ngữ: “Nhà thờ Tiền hiền sáu xã Vạn Phước”. Hai bên cổng có đôi câu đối chữ Hán:
“墾土民創開六社
平占地功德千秋”.
Phiên âm:
Khẩn thổ dân sáng khai lục xã
Bình Chiêm địa công đức thiên thu
Dịch nghĩa:
Mở đất an cư khai sáng vùng sáu xã
Bình định đất Chiêm, công đức tỏ rõ thiên thu
Nội thất tiền đường bài trí sơ đồ gia phả dòng họ Trần, các pano hình ảnh ghi lại hoạt động tế lễ của dòng tộc. Các gian thờ bên trong nhà thờ được bố trí và sắp xếp theo thứ tự như nhà thờ cũ. Gian chánh điện chia làm 3 gian: gian chính giữa thờ Tiền hiền Trần Văn Đạt, phía trên cửa võng bằng gỗ chạm kiểu rồng lá. Tại đây bày một hương án gỗ, xung quanh chạm trổ trong các ô, hộc đề tài rồng mây theo lối chạm nổi, kích thước cao 1,4m x 1,2m. Trên hương án bày biện các đồ thờ tự như đầu đao chạm rồng, cán võng chạm rồng lá dài 3,6m.
Gian bên phải và bên trái thờ các vị tiền hiền của chi phái cùng trưởng phái chi nhánh của các thế hệ nối tiếp. Ngoài ra trong nhà thờ còn có hoành phi, liễn đối bằng chữ Hán thể hiện sự tôn thờ của nhân dân địa phương và con cháu các đời với bậc tiền hiền:
Đặc biệt trong nhà thờ còn lưu giữ được một số hiện vật như:
Một đạo sắc phong năm Khải Định thứ 9 (1924).
Một bộ gia phả của dòng họ Trần Vạn Phước.
Các đồ tế khí: Chiêng đồng, trống da, lư hương, chân đèn.
Ngày 16 tháng 2 âm lịch hằng năm là ngày giỗ Tiền hiền Trần Văn Đạt, được tổ chức tôn nghiêm, thành kính và long trọng để nhắc nhở cháu con về ý thức cội nguồn tổ tiên, uống nước nhớ nguồn. Đồng thời, đối với nhân dân địa phương cũng là dịp tri ân bậc tiền hiền đã có công khai khẩn lập làng.
Phần mộ Tiền hiền Trần Văn Đạt nằm cách nhà thờ khoảng 6km về hướng Tây Nam tại gò Cây Sanh, thôn Phước Hòa, xã Đức Phú, huyện Mộ Đức. Theo tộc họ Trần, khu mộ này từ ngày xây dựng đến nay trải qua nhiều lần trùng tu. Lần gần đây nhất là năm 1992.
Bình diện ngôi mộ hình chữ nhật, có diện tích 192m2. Lối cổng vào có gắn biển chương bằng chữ quốc ngữ: “Trần Tiền hiền, sáu xã Vạn Phước”. Hai bên lối vào là hai trụ biểu xây hình lăng trụ có đôi câu đối bằng chữ quốc ngữ nhằm nhắc nhở con cháu ghi nhớ công lao, đức độ của ông:
“Ông bà xưa dày công khai sáng,
Con cháu nay dựng mộ nhớ ơn”
Bao quanh mộ là bức tường cao 1,2m. Bên trong tường mộ là mộ ông và mộ bà nằm song song, đầu quay hướng Bắc, chân đạp hướng Nam. Mỗi ngôi mộ có kích thước 3m x 2m x 1m. Khoảng trước cách chân mộ 3m dựng một nhà bia có mái che 2 tầng, mái ngói âm dương tạo bằng xi măng, góc mái cong, xung quanh có trang trí hình hoa lá mang phong cách nghệ thuật thời Nguyễn. Bên trong nhà bia dựng một tấm bia bằng đá xanh, trán bia hình khánh, thân hình chữ nhật đứng. Trên trán bia chạm “lưỡng long chầu nhật”, kiểu rồng lá. Diềm xung quanh bia chạm nổi đề tài bát bảo Nho giáo và chữ Vạn (卍). Vòng trong có đường gờ nổi. Mặt trước bia khắc 4 dòng chữ Hán, kiểu chữ chân, nét khắc khá đều đặn.Bia lập vào mùa xuân năm Qúy Mùi (1943).
Trần Văn Đạt vừa là Thủy tổ của họ Trần vừa là bậc Tiền hiền của 2 xã Đức Hòa và Đức Phú. Sự nghiệp khẩn hoang của ông đã được ghi rõ trong văn bia và gia phả họ Trần Vạn Phước. Hậu thế cũng ghi nhớ Trần Văn Đạt là người góp công lớn đắp đập, khai kênh, xây dựng hệ thống dẫn nước tưới tiêu trong vùng như đào sông Thoa, kênh Đồng Kén, kênh Mương Chợ, kênh Bàu Đế - Phước Sơn; khai mương Bà Hệ; đắp các đập Phước Khánh, Bàu Tuần, Cây Ké, Bà Hùng…
Di tích Mộ và nhà thờ Tiền hiền Trần Văn Đạt đang được Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch Quảng Ngãi lập hồ sơ xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh. Cho đến ngày nay, người Mộ Đức nói chung, người dân 2 xã Đức Hòa, Đức Phú nói riêng thường nhắc đến Trần Văn Đạt với tấm lòng ngưỡng mộ, tôn kính bậc tiền nhân đã dày công khai phá một vùng đất hoang vu, bùn lầy nước đọng thành miền quê trù phú, tạo dựng sinh cơ cho đời sau.Ông là một trong số những người con xứ Bắc có công khai hoang mở đất góp phần dựng lên dải đất hình chữ S Việt Nam hôm nay.
