Trần Văn Lai – Căn hầm vũ khí giữa lòng Sài Gòn
Trần Văn Lai, còn có bí danh Năm Lai, Mai Hồng Quế và Năm U.SOM, sinh ngày 10 tháng 10 năm 1920, quê ở huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình. Trong thời kỳ Mậu Thân 1968, ông là một sĩ quan thuộc Đơn vị 159 Biệt động Quân khu Sài Gòn – Chợ Lớn – Gia Định, hoạt động bí mật ngay giữa Sài Gòn dưới vỏ bọc một nhà thầu khoán. Vai trò của ông gắn đặc biệt với việc chuẩn bị cơ sở, vũ khí và phương tiện phục vụ cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968.
Trong những ngày đầu năm 1968, giữa một Sài Gòn đông đúc, Trần Văn Lai vẫn xuất hiện như một nhà thầu khoán bình thường. Công việc của ông giúp ông có điều kiện đi lại tại nhiều khu vực quan trọng trong thành phố. Với vỏ bọc ấy, ông có thể nắm tình hình, quan sát các mục tiêu và phục vụ công tác chuẩn bị cho lực lượng biệt động. Những việc làm âm thầm đó có ý nghĩa quan trọng khi cuộc Tổng tiến công Mậu Thân được triển khai.
Một trong những cơ sở quan trọng nhất của ông nằm tại số 287/70 Nguyễn Đình Chiểu, Sài Gòn. Tại đây có một căn hầm bí mật được sử dụng để cất giấu vũ khí. Theo tư liệu của Báo Nhân Dân, căn hầm có thể chứa hơn hai tấn vũ khí các loại, trong đó có súng AK, B40, súng ngắn, lựu đạn và thuốc nổ. Điều đặc biệt là căn hầm nằm ngay trong một ngôi nhà giữa thành phố, nơi cuộc sống bên ngoài vẫn diễn ra bình thường.
Để bảo đảm bí mật, những người sống và làm việc quanh đó không dễ nhận ra bên dưới căn nhà lại có một kho vũ khí lớn. Trần Văn Lai phải giữ kín thân phận và hoạt động của mình. Chính sự kín đáo ấy giúp cơ sở tồn tại cho đến thời điểm Mậu Thân 1968. Căn hầm sau này trở thành một trong những địa điểm quan trọng gắn với trận đánh vào Dinh Độc Lập.
Đêm mùng Một, rạng sáng mùng Hai Tết Mậu Thân, các chiến sĩ biệt động Đội 5 tập trung tại cơ sở của Trần Văn Lai để nhận vũ khí. Theo tư liệu của Báo Nhân Dân, 19 chiến sĩ đã bí mật về đây, sau đó lên ba xe ô-tô tải tiến về Dinh Độc Lập. Những chiếc xe mang theo vũ khí từ căn hầm đã trở thành một phần trong cuộc tiến công vào mục tiêu quan trọng này.
Khoảnh khắc ấy cho thấy công việc chuẩn bị âm thầm trước đó đã chuyển thành hành động thực tế. Những người lính rời căn hầm giữa lòng thành phố để tiến về mục tiêu. Còn Trần Văn Lai, với nhiệm vụ của mình, đã góp phần bảo đảm cho lực lượng biệt động có vũ khí để bước vào trận đánh. Ông không phải là người đứng ở vị trí nổi bật nhất trong đội hình tấn công, nhưng căn hầm do ông xây dựng đã giữ một vai trò quan trọng đối với trận đánh.
Trận đánh Dinh Độc Lập diễn ra rất ác liệt. Các chiến sĩ biệt động phải đối mặt với lực lượng bảo vệ đông hơn và bị bao vây. Sau nhiều giờ chiến đấu, nhiều chiến sĩ hy sinh hoặc bị bắt. Những vũ khí được đưa ra từ căn hầm của Trần Văn Lai đã được sử dụng trong trận đánh, gắn căn nhà nhỏ trên đường Nguyễn Đình Chiểu với một sự kiện lớn của Tết Mậu Thân 1968.
Sau này, căn hầm được giữ lại như một di tích lịch sử. Nơi từng cất giấu vũ khí giữa lòng Sài Gòn đã trở thành địa điểm để các thế hệ sau tìm hiểu về hoạt động của lực lượng biệt động trong Mậu Thân 1968. Câu chuyện về Trần Văn Lai cũng cho thấy trong chiến tranh, bên cạnh những người trực tiếp cầm súng trên chiến trường còn có những người làm nhiệm vụ chuẩn bị, bảo đảm và giữ bí mật cho cả một trận đánh.
Điều đáng nhớ trong câu chuyện của Trần Văn Lai là sự âm thầm. Trong cuộc Tổng tiến công Mậu Thân 1968, có những công việc không diễn ra giữa tiếng súng nhưng lại góp phần tạo nên điều kiện cho trận đánh. Một căn hầm nhỏ giữa lòng thành phố, những vũ khí được giữ bí mật và những chuyến xe chở vũ khí trong đêm đã trở thành những mắt xích của một sự kiện lịch sử lớn.
