TRẦN VĂN LAI – NGƯỜI TỪNG ĐỔI TÊN PHỐ HÀ NỘI VÀ TRỌNG TRÁCH SAU NGÀY GIẢI PHÓNG

TRẦN VĂN LAI – NGƯỜI TỪNG ĐỔI TÊN PHỐ HÀ NỘI VÀ TRỌNG TRÁCH SAU NGÀY GIẢI PHÓNG

Trong lịch sử Hà Nội, có những con người để lại dấu ấn không phải bằng những chiến công trên chiến trường mà bằng những quyết định làm thay đổi diện mạo và đời sống tinh thần của cả một thành phố. Bác sĩ Trần Văn Lai (1894–1975) là một người như thế. Chỉ giữ chức Đốc lý Hà Nội trong khoảng một tháng trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945, ông đã góp phần đưa tên tuổi các anh hùng, danh nhân Việt Nam trở lại những đường phố từng mang tên quan chức và nhân vật thực dân Pháp. Gần một thập niên sau, khi Hà Nội được giải phóng ngày 10/10/1954, người trí thức ấy tiếp tục được tín nhiệm tham gia bộ máy chính quyền Thủ đô, đảm nhận trách nhiệm trong lĩnh vực văn hóa, xã hội. Cuộc đời ông nối liền hai thời khắc đặc biệt của Hà Nội: những ngày thành phố tìm lại bản sắc dân tộc giữa biến động năm 1945 và những năm đầu xây dựng cuộc sống hòa bình sau chiến thắng năm 1954.

Chân dung bác sĩ Trần Văn Lai (1894–1975), người từng giữ chức Đốc lý Hà Nội trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945. Tư liệu được giới thiệu bởi Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

TỪ NGƯỜI THẦY THUỐC ĐẾN VỊ ĐỐC LÝ GIỮA BƯỚC NGOẶT LỊCH SỬ

Sinh năm 1894 tại Hà Nội, Trần Văn Lai lớn lên trong một gia đình có nghề khảm trai truyền thống. Thay vì nối nghiệp gia đình, ông theo học ngành y, trở thành bác sĩ và làm việc tại Nhà thương Phủ Doãn, cơ sở y tế sau này phát triển thành Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức. Được đào tạo trong môi trường Tây học nhưng mang tinh thần dân tộc sâu sắc, ông sớm thể hiện thái độ chống lại sự thống trị của thực dân Pháp. Năm 1943, ông bị chính quyền thực dân bắt, đưa lên giam tại Nhà tù Sơn La, sau đó chuyển về Nhà tù Hỏa Lò. Những năm tháng tù đày không làm thay đổi quan điểm yêu nước của người thầy thuốc. Đầu năm 1945, ông được trả tự do và trở lại với cuộc sống giữa Hà Nội đang đứng trước những chuyển biến lớn.

Ngày 9/3/1945, Nhật tiến hành đảo chính Pháp trên toàn Đông Dương, làm tan rã bộ máy cai trị trực tiếp của thực dân Pháp. Tháng 4 năm ấy, Chính phủ Trần Trọng Kim được thành lập trong bối cảnh Nhật Bản vẫn nắm quyền lực quân sự quyết định. Đến ngày 20/7/1945, việc chuyển giao quyền quản lý hành chính Hà Nội cho người Việt được tiến hành và bác sĩ Trần Văn Lai được mời giữ chức Đốc lý, tương đương chức thị trưởng. Một số hồ sơ lưu trữ ghi việc chuyển giao diễn ra ngày 21/7, nhưng các tư liệu về tiểu sử của ông thường lấy ngày 20/7 là thời điểm bắt đầu nhiệm kỳ. Đây không phải sự chuyển giao chủ quyền hoàn toàn, bởi quân đội Nhật vẫn hiện diện và chi phối tình hình. Tuy nhiên, việc một người Việt đứng đầu bộ máy hành chính thành phố, vốn lâu nay nằm trong tay người Pháp, đã tạo ra một cơ hội để khẳng định tinh thần tự chủ ngay giữa lòng đô thị thuộc địa.

Trần Văn Lai hiểu rằng thời gian và quyền hạn thực tế của mình đều có giới hạn. Ông không chọn những kế hoạch lớn khó thực hiện mà tập trung vào những thay đổi trực tiếp trong đời sống thành phố. Một trong những quyết định đáng chú ý là đưa tiếng Việt vào việc ghi chép giấy tờ, sổ sách tại Tòa Đốc lý. Trong bối cảnh tiếng Pháp từng chiếm vị trí ưu thế trong hệ thống hành chính, quyết định ấy mang ý nghĩa vượt ra ngoài thủ tục công vụ. Tiếng Việt được sử dụng trong chính cơ quan quản lý thành phố là biểu hiện cụ thể của khát vọng khôi phục vị thế dân tộc.

NHỮNG CON ĐƯỜNG ĐƯỢC TRẢ LẠI TÊN VIỆT

Dấu ấn được nhắc đến nhiều nhất trong nhiệm kỳ ngắn ngủi của Trần Văn Lai là công cuộc thay đổi các biểu tượng và tên gọi do chế độ thực dân để lại trên không gian Hà Nội. Trước năm 1945, nhiều đại lộ và vườn hoa quan trọng của thành phố mang tên quan chức, tướng lĩnh hoặc những nhân vật gắn với quá trình xâm chiếm và cai trị của Pháp. Những tấm biển tên đường không đơn thuần phục vụ việc chỉ dẫn giao thông mà còn phản ánh quyền lực của nhà cầm quyền đối với ký ức đô thị. Vì vậy, đối với Trần Văn Lai, việc thay đổi tên đường phố mang một ý nghĩa chính trị và văn hóa sâu sắc: đưa lịch sử Việt Nam trở lại vị trí xứng đáng trong đời sống hằng ngày của người dân.

Ông xúc tiến việc hạ bỏ một số tượng đài gắn với chế độ thuộc địa. Trong số đó có tượng Paul Bert tại khu vườn hoa gần Tòa Thị chính, tượng Jean Dupuis ở khu vực bờ sông và tượng thường được người dân gọi là bà đầm xòe tại vườn hoa Cửa Nam. Báo chí đương thời đã ghi nhận chủ trương loại bỏ những biểu tượng này vào cuối tháng 7 năm 1945. Nhà văn Nguyễn Công Hoan, trong hồi ức về Hà Nội, cũng kể lại sự kiện hạ tượng Paul Bert và phản ứng xúc động của những người dân chứng kiến. Đó là một thời khắc giàu ý nghĩa: những hình tượng từng hiện diện như dấu hiệu của quyền lực thực dân bị đưa xuống khỏi bệ tượng, phản ánh sự thay đổi trong ý thức dân tộc của một xã hội đang tiến gần tới cuộc cách mạng giành độc lập.

Tượng Paul Bert tại Hà Nội thời Pháp thuộc, một trong những biểu tượng thực dân được hạ bỏ theo chủ trương của chính quyền thành phố năm 1945. Đây là hình ảnh tượng trước khi bị tháo dỡ, không phải ảnh ghi lại cuộc tháo dỡ.

Cùng với việc thay đổi tượng đài, Trần Văn Lai tổ chức xem xét lại tên gọi các đường phố và vườn hoa. Hội đồng phụ trách việc đổi tên được thành lập để lựa chọn những nhân vật và địa danh có ý nghĩa trong lịch sử, văn hóa dân tộc. Báo Tin Mới số ra ngày 31/7/1945 ghi nhận việc hội đồng thảo luận, lựa chọn tên các danh nhân, liệt sĩ để đặt cho đường phố Hà Nội. Những tên gọi gắn với lịch sử chống ngoại xâm và truyền thống văn hiến như Trần Hưng Đạo, Lý Thường Kiệt, Đinh Tiên Hoàng, Ngô Quyền, Phan Đình Phùng, Hoàng Hoa Thám, Nguyễn Thái Học, Phan Bội Châu, Nguyễn Du và nhiều nhân vật khác được đưa vào phương án thay thế hệ thống tên phố cũ. Việc lựa chọn không hoàn toàn ngẫu nhiên. Những danh nhân có vị thế lớn trong lịch sử thường được ưu tiên cho các tuyến phố quan trọng; một số địa danh và nhân vật có liên hệ lịch sử được bố trí gần nhau để tạo nên sự gắn kết trong không gian đô thị.

Trong số những thay đổi nổi bật có việc đại lộ Gambetta mang tên Trần Hưng Đạo, tuyến phố Francis Garnier được đổi thành Đinh Tiên Hoàng, còn Henri d’Orléans được thay bằng tên Phùng Hưng. Đặc biệt, khu vực quảng trường trước Phủ Toàn quyền được đặt tên Ba Đình, gợi nhớ căn cứ kháng chiến chống Pháp của nghĩa quân Đinh Công Tráng tại Thanh Hóa cuối thế kỷ XIX. Chỉ ít lâu sau, ngày 2/9/1945, chính tại Quảng trường Ba Đình, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Tên gọi gắn với một cuộc khởi nghĩa chống thực dân trong quá khứ đã trở thành địa danh chứng kiến thời khắc mở đầu nền độc lập của dân tộc.

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa chủ trương đổi tên, những quyết định được công bố và quá trình thực hiện trên thực tế. Một số tư liệu nghiên cứu cho rằng nhiệm kỳ quá ngắn khiến Trần Văn Lai chưa thể hoàn tất việc thay biển tên cho toàn bộ đường phố như thường được kể lại. Những năm sau Cách mạng Tháng Tám, chính quyền Hà Nội tiếp tục rà soát, kế thừa và bổ sung hệ thống tên gọi này. Dù vậy, vai trò khởi xướng và thúc đẩy việc đưa tên các danh nhân, anh hùng dân tộc vào không gian đường phố Hà Nội trong mùa hè năm 1945 của Trần Văn Lai là dấu ấn được ghi nhận rõ ràng.

GIỮA HÀ NỘI TẠM CHIẾM – CHỮ KÝ ĐÒI HÒA BÌNH

Ngày 19/8/1945, cuộc Tổng khởi nghĩa giành chính quyền ở Hà Nội thắng lợi. Nhiệm kỳ Đốc lý của Trần Văn Lai khép lại khi chính quyền cách mạng được thành lập. Bác sĩ Trần Duy Hưng sau đó được giao trọng trách đứng đầu chính quyền thành phố. Đối với Trần Văn Lai, việc rời Tòa Đốc lý không đồng nghĩa với việc chấm dứt những đóng góp cho Hà Nội. Ông trở lại nghề y và tiếp tục sống giữa thành phố, nơi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp rồi sẽ đặt những người trí thức yêu nước trước nhiều thử thách.

Sau khi toàn quốc kháng chiến bùng nổ tháng 12/1946, Hà Nội bước vào những năm bị thực dân Pháp tạm chiếm. Trần Văn Lai không lên chiến khu mà ở lại ngôi nhà trong ngõ Tức Mạc, tiếp tục khám chữa bệnh cho người dân. Con trai ông, Trần Mạnh Chu, đi theo kháng chiến, trở thành bác sĩ quân y và sau này có nhiều đóng góp cho ngành quân y Việt Nam. Theo những ghi chép và hồi ức được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia công bố, Trần Văn Lai giữ thái độ không hợp tác với bộ máy chính quyền do Pháp hậu thuẫn, đồng thời duy trì sự gắn bó với những người hoạt động yêu nước trong nội thành.

Đầu năm 1954, khi chiến cuộc Đông Dương bước vào giai đoạn quyết định, phong trào đòi lập lại hòa bình lan rộng trong giới trí thức. Tại Hà Nội, lực lượng hoạt động bí mật trong nội thành vận động những nhân sĩ có uy tín ký kiến nghị yêu cầu chấm dứt chiến tranh bằng thương lượng. Trần Văn Lai là một trong những người được tìm đến. Theo hồi ký của ông Nguyễn Bắc, người từng phụ trách công tác vận động trí thức trong thành phố, Trần Văn Lai không chỉ tán thành việc ký kiến nghị mà còn góp ý về cách diễn đạt để văn bản thể hiện tiếng nói rộng rãi của giới nhân sĩ, tránh tạo cớ cho chính quyền chiếm đóng đàn áp.

Ngày 12/4/1954, bác sĩ Trần Văn Lai cùng những trí thức tiêu biểu như luật sư Bùi Tường Chiểu, luật sư Vũ Văn Hiền và bác sĩ Phạm Khắc Quảng ký bản kiến nghị yêu cầu các bên tham chiến thương lượng, chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Đông Dương. Từ những chữ ký ban đầu, hoạt động vận động tiếp tục mở rộng tới nhiều giáo sư, bác sĩ, dược sĩ, luật sư và văn nghệ sĩ. Bản kiến nghị sau đó được chuyển sang Pháp để công bố trên báo chí, góp thêm tiếng nói của giới trí thức Hà Nội vào phong trào phản đối chiến tranh.

Đó là một trong những thời điểm thể hiện rõ nhất bản lĩnh của Trần Văn Lai. Năm 1945, ông sử dụng quyền hạn hành chính để khẳng định bản sắc dân tộc bằng những thay đổi trên đường phố. Năm 1954, khi không còn nắm giữ chức vụ và sống trong một thành phố bị kiểm soát, ông vẫn sử dụng uy tín cá nhân và tiếng nói của người trí thức để ủng hộ hòa bình. Hai hành động diễn ra trong những hoàn cảnh rất khác nhau nhưng cùng phản ánh một lựa chọn nhất quán: đặt lợi ích của đất nước lên trên sự an toàn và địa vị riêng.

NGÀY HÀ NỘI GIẢI PHÓNG – MỘT TRỌNG TRÁCH MỚI

Chiến thắng Điện Biên Phủ ngày 7/5/1954 và Hiệp định Genève tháng 7/1954 mở đường cho việc tiếp quản Thủ đô. Ngày 9/10/1954, những đơn vị quân Pháp cuối cùng rút khỏi Hà Nội qua cầu Long Biên. Sáng 10/10/1954, các đơn vị Quân đội nhân dân Việt Nam tiến vào thành phố trong sự đón chào của đông đảo nhân dân. Những đường phố từng chứng kiến chiến tranh, chia ly và sự kiểm soát của quân đội thực dân nay rực rỡ cờ hoa. Đối với nhiều người Hà Nội, đó là ngày đoàn tụ sau những năm tháng chờ đợi. Với bác sĩ Trần Văn Lai, ngày giải phóng còn mở ra cơ hội tiếp tục cống hiến cho thành phố mà ông đã gắn bó gần trọn cuộc đời.

Cổng chào và không khí đón mừng ngày giải phóng Hà Nội, tháng 10/1954. Ảnh tư liệu lịch sử được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia giới thiệu.

Nhưng sau niềm vui chiến thắng là những nhiệm vụ không hề đơn giản. Hà Nội vừa ra khỏi thời kỳ chiến tranh và tạm chiếm, bộ máy quản lý thành phố cần được tổ chức lại, các cơ quan công quyền phải được tiếp nhận, trật tự đô thị cần được bảo đảm, đời sống nhân dân phải từng bước ổn định. Việc tiếp quản không chỉ là thay đổi lực lượng nắm quyền kiểm soát mà còn là quá trình chuyển một đô thị từng vận hành dưới chế độ cũ sang hệ thống chính quyền mới. Công việc ấy đòi hỏi những người lãnh đạo vừa có năng lực tổ chức, vừa am hiểu thực tế Hà Nội, đồng thời có uy tín trong nhiều tầng lớp nhân dân.

Ngay trong thời kỳ tiếp quản, Ủy ban Quân chính Hà Nội do Thiếu tướng Vương Thừa Vũ đứng đầu đảm nhận vai trò điều hành đặc biệt. Khi tình hình từng bước ổn định, yêu cầu xây dựng một cơ quan hành chính dân sự trở nên cấp thiết. Ngày 4/11/1954, Hội đồng Chính phủ quyết định thành lập Ủy ban Hành chính thành phố Hà Nội. Bác sĩ Trần Duy Hưng được giao làm Chủ tịch, ông Trần Danh Tuyên giữ chức Phó Chủ tịch; các ủy viên gồm Khuất Duy Tiến, Trần Văn Lai, Lê Quốc Thân và Hà Kế Tấn. Theo sự phân công được ghi nhận trong tư liệu về những ngày tiếp quản, bác sĩ Trần Văn Lai phụ trách khối văn hóa – xã hội.

Việc Trần Văn Lai được lựa chọn tham gia cơ quan hành chính của Thủ đô ngay sau giải phóng mang ý nghĩa đặc biệt. Ông không phải một gương mặt xa lạ đối với Hà Nội. Người bác sĩ từng giữ chức Đốc lý năm 1945, từng tham gia phong trào trí thức đòi hòa bình năm 1954, nay trở thành thành viên của chính quyền thành phố trong thời kỳ kiến thiết. Đó là sự tiếp nối trách nhiệm của một trí thức yêu nước qua những chế độ và hoàn cảnh lịch sử khác nhau.

Thiếu tướng Vương Thừa Vũ, Chủ tịch Ủy ban Quân chính Hà Nội, đọc diễn văn trong buổi ra mắt nhân dân Thủ đô tại Nhà hát Lớn, tháng 10/1954. Ảnh tư liệu về quá trình thiết lập bộ máy chính quyền sau giải phóng.

TỪ VIỆC ĐỔI TÊN PHỐ ĐẾN CÔNG CUỘC XÂY DỰNG THỦ ĐÔ

Nếu như năm 1945, Trần Văn Lai góp phần thay đổi diện mạo tinh thần của Hà Nội bằng những tên đường mang đậm lịch sử dân tộc, thì sau năm 1954, nhiệm vụ của ông gắn với những vấn đề thiết thực hơn trong đời sống đô thị. Khối văn hóa – xã hội có vai trò quan trọng đối với một thành phố vừa trải qua chiến tranh, khi nhu cầu ổn định sinh hoạt, chăm sóc sức khỏe, phục hồi giáo dục và xây dựng đời sống văn hóa đặt ra nhiều yêu cầu cấp bách. Với kinh nghiệm của một bác sĩ, hiểu biết về xã hội Hà Nội và uy tín trong giới trí thức, Trần Văn Lai có những điều kiện để góp phần kết nối chính quyền mới với các tầng lớp nhân dân.

Trong những năm tiếp theo, ông còn đảm nhiệm các cương vị như Thứ trưởng Bộ Thương binh – Xã hội, Phó Chủ tịch Ủy ban Hành chính thành phố Hà Nội và tham gia công tác Mặt trận. Các tư liệu tiểu sử ghi nhận ông đóng góp vào việc vận động giới trí thức, công thương và các tầng lớp nhân dân tham gia công cuộc xây dựng Thủ đô. Ông cũng là đại biểu Quốc hội khóa II và khóa III. Những vị trí công tác ấy cho thấy phạm vi hoạt động của Trần Văn Lai không còn giới hạn trong ngành y hay quản lý đô thị mà mở rộng sang các hoạt động xã hội, đoàn kết và tập hợp lực lượng phục vụ công cuộc kiến thiết đất nước.

Một chi tiết đáng chú ý được lưu lại trong hồi ức về ông là cuộc gặp với đại diện công tác vận động trí thức sau ngày giải phóng. Khi được mời tham gia chính quyền thành phố, Trần Văn Lai đã nói: “Tôi trùm chăn với Tây, không trùm chăn với ta”. Câu nói được thuật lại qua những ghi chép của người đương thời, thể hiện rõ sự phân biệt trong thái độ của ông trước chính quyền chiếm đóng và chính quyền sau giải phóng. Nếu trước kia ông giữ khoảng cách với bộ máy mà mình không muốn cộng tác, thì khi hòa bình trở lại, ông sẵn sàng nhận trách nhiệm và đóng góp công sức.

Điều đáng trân trọng là dù từng giữ nhiều chức vụ, Trần Văn Lai vẫn được những người gần gũi nhớ đến bởi lối sống giản dị. Theo tư liệu gia đình và các hồi ức được công bố, ông tiếp tục gắn bó với nếp sinh hoạt thanh đạm trong ngôi nhà ở ngõ Tức Mạc. Không gian ấy lưu giữ dấu ấn của một người từng chứng kiến nhiều bước ngoặt lịch sử Hà Nội, từ thời thuộc địa, Cách mạng Tháng Tám, những năm kháng chiến cho đến ngày Thủ đô trở lại hòa bình. Đối với ông, cống hiến không nhất thiết phải gắn với một chức vụ nổi bật mà trước hết là việc có thể làm được điều gì có ích cho nhân dân và đất nước trong từng hoàn cảnh cụ thể.

DI SẢN CỦA NGƯỜI ĐỂ LẠI DẤU ẤN TRÊN NHỮNG CON PHỐ

Bác sĩ Trần Văn Lai qua đời năm 1975, khép lại cuộc đời trải dài qua những thời kỳ biến động lớn của lịch sử Việt Nam hiện đại. Ông không trực tiếp chỉ huy các trận đánh giải phóng Thủ đô, cũng không phải người đứng đầu chính quyền Hà Nội ngày 10/10/1954. Nhưng vai trò của ông trong lịch sử thành phố vẫn có vị trí riêng biệt: một trí thức từng góp phần xóa bỏ biểu tượng thuộc địa trên không gian đô thị, một nhân sĩ tham gia vận động hòa bình giữa những năm chiến tranh và một cán bộ chính quyền đóng góp vào công cuộc xây dựng Hà Nội sau giải phóng.

Điều đặc biệt trong di sản của Trần Văn Lai nằm ở sự bền bỉ của những giá trị văn hóa mà ông từng thúc đẩy. Các tên gọi như Trần Hưng Đạo, Lý Thường Kiệt, Đinh Tiên Hoàng, Phùng Hưng hay Ba Đình đã trở thành một phần quen thuộc của đời sống Hà Nội qua nhiều thế hệ. Không phải mọi tên phố đều được hoàn tất trong nhiệm kỳ ngắn ngủi của ông, cũng không phải toàn bộ hệ thống tên đường ngày nay đều do ông quyết định. Song những chủ trương của mùa hè năm 1945 đã góp phần đặt nền móng cho một cách nhìn mới về thành phố: tên đường phố không chỉ để xác định địa điểm mà còn là nơi lưu giữ ký ức lịch sử và tôn vinh những con người có công với dân tộc.

Năm 2011, Hội đồng nhân dân thành phố Hà Nội quyết định đặt tên Trần Văn Lai cho một tuyến đường tại khu vực Mễ Trì, Từ Liêm, nay thuộc quận Nam Từ Liêm. Đây là sự ghi nhận dành cho người từng góp phần đưa tên tuổi các danh nhân Việt Nam lên những tấm biển đường phố Hà Nội gần bảy thập niên trước. Từ một người lựa chọn tên gọi cho nhiều con đường, chính tên ông đã trở thành một phần của bản đồ Thủ đô. Sự tiếp nối ấy giản dị nhưng chứa đựng một ý nghĩa sâu sắc về cách một thành phố gìn giữ ký ức và tri ân những người đã góp công xây dựng mình.

Lịch sử giải phóng Hà Nội không chỉ được làm nên bởi những đoàn quân tiến vào thành phố trong ngày 10/10/1954. Đằng sau thời khắc chiến thắng còn có những người âm thầm góp sức giữ gìn tinh thần dân tộc qua các giai đoạn khó khăn, rồi tiếp tục nhận trách nhiệm xây dựng cuộc sống mới khi hòa bình trở lại. Trần Văn Lai là một trong những con người ấy. Từ mùa hè năm 1945, khi ông thúc đẩy việc thay những tên phố mang dấu ấn thực dân bằng tên các anh hùng, danh nhân Việt Nam, đến mùa thu năm 1954, khi ông tham gia chính quyền Thủ đô vừa giải phóng, hành trình của ông cho thấy lòng yêu nước có thể được thể hiện bằng nhiều hình thức khác nhau, từ một quyết định hành chính, một chữ ký đòi hòa bình đến những công việc bền bỉ vì đời sống nhân dân.

Và có lẽ, sự tưởng nhớ sâu sắc nhất dành cho bác sĩ Trần Văn Lai không chỉ nằm ở con đường mang tên ông hôm nay, mà còn hiện diện trong những con phố Hà Nội mỗi ngày vẫn vang lên tên tuổi các bậc tiền nhân. Những tên gọi đã đi qua chiến tranh, qua những lần thay đổi chính quyền, qua bao thăng trầm của Thủ đô, để cuối cùng trở thành một phần không thể tách rời của Hà Nội. Người bác sĩ từng góp phần trả lại tên Việt cho những con đường ấy đã ra đi, nhưng dấu ấn của ông vẫn còn trong ký ức đô thị – nơi lịch sử dân tộc được gìn giữ không chỉ bằng những trang sách, mà bằng chính những tên phố thân quen của mỗi ngày.