Trần Văn Thà – “Con cọp đen” Cồn Cỏ và những ngày quyết tử bên sông Cửa Việt

Thời kỳ lịch sử: Kháng chiến chống thực dân Pháp và đặc biệt là kháng chiến chống Mỹ, cứu nước; trọng tâm 1965–1968 tại Cồn Cỏ và Quảng Trị.
1. Chàng trai xứ Ninh Hưng bước vào chiến tranh

Trần Văn Thà sinh năm 1929 tại xã Ninh Hưng, Ninh Hòa, Khánh Hòa.

Tháng 2-1945, khi phong trào Việt Minh đang phát triển mạnh, ông bắt đầu tham gia hoạt động cách mạng. Ông có mặt trong những ngày giành chính quyền ở huyện Ninh Hòa ngày 17-8-1945 và tại Nha Trang ngày 19-8-1945.

Tháng 1-1946, ông vào quân đội.

Những ngày đầu cầm súng, ông cũng như nhiều thanh niên khác không phải đã là một người lính dạn dày trận mạc. Chính ông từng kể rằng trong trận đánh ở đồi Trại Thủy, Nha Trang, ông bắn ba phát súng nhưng không trúng đích vì quá run.

Câu chuyện nhỏ ấy làm hình ảnh người lính trở nên gần gũi hơn.

Bởi những người sau này trở thành những cán bộ chỉ huy trận mạc cũng từng bắt đầu từ những phút giây vụng về, sợ hãi của một người trẻ lần đầu đối diện với chiến tranh.

Sau đó, Trần Văn Thà trưởng thành qua hàng trăm trận đánh trong kháng chiến chống Pháp trên địa bàn Khánh Hòa, Phú Yên và Nam Tây Nguyên.

2. 930 ngày đêm giữa biển lửa Cồn Cỏ

Năm 1965, chiến tranh phá hoại bằng không quân và hải quân Mỹ mở rộng ra miền Bắc.

Cồn Cỏ nằm ngoài khơi Quảng Trị, một hòn đảo nhỏ nhưng có vị trí đặc biệt quan trọng.

Tháng 5-1965, Trần Văn Thà được điều ra làm Đảo trưởng Cồn Cỏ.

Từ đó bắt đầu những ngày tháng mà đồng đội gọi ông bằng một biệt danh rất đặc biệt:

“Con cọp đen.”

Không phải bởi ông là một con người hung dữ.

Theo lời kể của chính ông, biệt danh ấy bắt nguồn một phần từ nước da sẫm màu và sự mưu mẹo trong chiến đấu khiến đối phương nhiều lần không khuất phục được ông.

Trong khoảng thời gian từ tháng 5-1965 đến tháng 12-1967, ông cùng bộ đội trên đảo chiến đấu liên tục.

Một nguồn của Báo Quân đội nhân dân ghi nhận 930 ngày đêm ông làm chỉ huy trưởng đảo và tham gia 601 trận đánh chống máy bay, tàu chiến và biệt kích Mỹ. Một số hồi ức khác đưa ra những con số thống kê khác về tổng số trận đánh của lực lượng trên đảo. Vì vậy, ở đây cần giữ nguyên cách thống kê của từng nguồn, không tự cộng gộp thành một con số duy nhất.

Bom đạn trút xuống.

Tàu chiến ngoài biển bắn vào.

Máy bay liên tục đánh phá.

Nhưng Cồn Cỏ vẫn đứng vững.

Chú thích ảnh: Đảo Cồn Cỏ và tư liệu về cuộc chiến đấu bảo vệ đảo trong những năm chống Mỹ. Nguồn tư liệu được các báo Quân đội nhân dân, Nhân Dân và Khánh Hòa sử dụng; ảnh trực tiếp của Trần Văn Thà tại Cồn Cỏ không phải lúc nào cũng xác định được thời điểm chụp nên không gán thời gian nếu nguồn không ghi rõ.

3. Giữa đảo nhỏ, một thế trận lớn

Trên một hòn đảo nhỏ giữa biển, việc phòng thủ không thể chỉ dựa vào lòng dũng cảm.

Trần Văn Thà đã cùng đồng đội tổ chức lại thế trận phòng thủ.

Theo tư liệu hồi tưởng của ông, lực lượng trên đảo được bố trí lại theo hướng tổ chức trận địa phòng thủ và trận địa hỏa lực xung quanh đảo, đồng thời xây dựng phương án bảo vệ các tàu thuyền vận chuyển hàng ra đảo và đối phó với lực lượng biệt hải.

Những người lính trên đảo phải sống trong điều kiện vô cùng khắc nghiệt.

Không có những hậu phương rộng lớn ngay sau lưng.

Mỗi trận đánh có thể là một lần bom đạn phủ kín cả đảo.

Nhưng Cồn Cỏ không chỉ là một vị trí quân sự.

Nó còn là một biểu tượng.

Một hòn đảo nhỏ nhưng không chịu khuất phục trước sức mạnh vượt trội của đối phương.

Trong những ngày ấy, Trần Văn Thà không chỉ đứng ở phía sau ra lệnh.

Ông cùng bộ đội trực tiếp sống, chiến đấu và chịu đựng bom đạn trên đảo.

Đó cũng là điều khiến hình ảnh người chỉ huy này được đồng đội nhớ mãi.

Chú thích ảnh: Tư liệu về trận địa và bộ đội chiến đấu trên đảo Cồn Cỏ. Nguồn ảnh lịch sử được các cơ quan báo chí và tư liệu chiến tranh công bố; đây là ảnh bối cảnh chiến đấu trên đảo, không khẳng định là ảnh chụp Trần Văn Thà nếu nguồn không xác nhận.

4. Từ Cồn Cỏ trở về đất liền

Cuối năm 1967, sau gần ba năm chiến đấu tại Cồn Cỏ, Trần Văn Thà được điều về đất liền nhận nhiệm vụ mới.

Đêm 25-12-1967, ông đặt chân lên Vĩnh Linh.

Sau những ngày sống giữa biển, trước mắt ông là một vùng đất khác của Quảng Trị cũng đang chìm trong chiến tranh.

Theo hồi ức được Báo Quân đội nhân dân ghi lại, vừa nghe tiếng trẻ em khóc vọng ra từ những căn hầm trú ẩn, ông đã không cầm được nước mắt.

Ông được giao làm Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn 47, Trung đoàn 270.

Nhiệm vụ của đơn vị là chiến đấu ở khu vực Cửa Việt – Đông Gio Linh, ngăn chặn tuyến vận chuyển tiếp tế của Mỹ từ Cửa Việt lên Đông Hà và hướng về Khe Sanh, Tà Cơn.

Chiến trường mới của ông là những cánh đồng, làng mạc và bờ sông.

Và ở đó, ông sẽ phải đối mặt với một trong những trận chiến khốc liệt nhất cuộc đời mình.

Chú thích ảnh: Tư liệu chiến trường Cửa Việt – Gio Linh, Quảng Trị trong thời kỳ 1967–1968. Nguồn từ Báo Quân đội nhân dân và các tư liệu lịch sử về Tiểu đoàn 47.

5. 108 ngày đêm bên sông Cửa Việt

Đầu năm 1968, khu vực Cửa Việt trở thành một chiến trường đặc biệt ác liệt.

Tiểu đoàn 47 được giao nhiệm vụ phối hợp với các lực lượng khác chặn tuyến vận chuyển đường sông của đối phương.

Ngày 20 và 21-1-1968, trận chiến diễn ra dữ dội.

Theo hồi ức của Trần Văn Thà được Báo Quân đội nhân dân đăng tải, đơn vị đã đánh chìm, bắn cháy nhiều phương tiện và gây tổn thất lớn cho đối phương. Nhưng cái giá phải trả cũng vô cùng nặng nề: 33 cán bộ, chiến sĩ hy sinh và 71 người bị thương trong trận chiến được ông kể lại. Hai nhà báo của Báo Quân đội nhân dân là Lê Đình Dư và Nguyễn Ngọc Nhu cũng hy sinh.

Sau trận đánh, Đảng ủy Tiểu đoàn họp.

Một câu hỏi đau đớn được đặt ra:

Tiếp tục ở lại hay rút quân?

Nếu tiếp tục, đơn vị có nguy cơ bị tiêu diệt hoàn toàn.

Nếu rút, trận địa sẽ bỏ lại.

Trần Văn Thà là người không đồng ý rút.

Ông cho rằng dù đơn vị bị thiệt hại nặng, đối phương cũng đã chịu tổn thất và trận địa vẫn còn giữ được.

Nhưng trong cuộc biểu quyết, ý kiến của ông là thiểu số.

Đơn vị quyết định rút..

6. “Yêu cầu anh em Tiểu đoàn 47 đứng lại”

Đây là một trong những khoảnh khắc được nhắc đến nhiều nhất trong câu chuyện về Trần Văn Thà.

Đơn vị bắt đầu rời trận địa.

Nhưng càng đi, ông càng day dứt.

Theo lời kể của ông, ông nhớ đến những đồng đội đã nằm lại và những lời trao đổi với nhà báo Lê Đình Dư trước đó.

Cuối cùng, ông chạy lên phía trước đội hình.

Ông gọi lớn:

“Yêu cầu anh em Tiểu đoàn 47 đứng lại.”

Ông đứng trên một cồn cát và nói với bộ đội.

Nhưng đây không phải một câu chuyện về một người chỉ huy bất chấp mọi quyết định của tổ chức.

Điều đáng chú ý là sau khi ông đề nghị, cuộc chiến đấu tiếp tục được tổ chức lại trong hoàn cảnh mới; những ngày sau đó Tiểu đoàn 47 tiếp tục chiến đấu trong khu vực.

Trận chiến bên sông Cửa Việt kéo dài hàng chục ngày, và những người lính của Tiểu đoàn 47 phải đối mặt với một đối thủ có ưu thế lớn về hỏa lực.

Đó cũng chính là chất liệu để nhà viết kịch Đào Hồng Cẩm xây dựng hình tượng người đại đội trưởng trong vở Đại đội trưởng của tôi.

Nhưng cuộc đời thật của Trần Văn Thà còn khốc liệt hơn sân khấu.

Bởi sân khấu có thể khép màn.

Còn ở chiến trường, những người lính phải sống tiếp với những người đồng đội đã không còn trở về.

7. Ngày 6-5-1968 – trận đánh ở Nhĩ Trung

Một trong những trận đánh được Trần Văn Thà nhớ sâu sắc nhất diễn ra ngày 6-5-1968 tại khu vực Nhĩ Trung – Nhĩ Hạ, Gio Thành, Gio Linh, Quảng Trị.

Theo hồi ức của ông, từ khoảng 5 giờ sáng, pháo binh Mỹ bắn dữ dội.

Khoảng 6 giờ, máy bay ném bom vào khu vực làng Nhĩ Trung và xóm Phường.

Đến khoảng 9 giờ 30, lực lượng Mỹ tiến vào.

Quân ta chờ đối phương tiến sâu vào trận địa rồi mới đồng loạt nổ súng.

Sau đó là cuộc chiến đấu ở cự ly rất gần.

Theo các nguồn tư liệu, lực lượng ta đã đánh thiệt hại nặng đơn vị Mỹ, bắt sống một sĩ quan Mỹ và phá hủy một số xe tăng; nhưng tổn thất của ta cũng rất lớn. Có 55 cán bộ, chiến sĩ hy sinh trong trận đánh này theo tư liệu được công bố tại lễ tưởng niệm sau đó.

Đối với Trần Văn Thà, chiến thắng không thể tách khỏi mất mát.

Nhiều năm sau, khi trở lại Quảng Trị, điều ông quan tâm không chỉ là kể lại trận đánh.

Ông tìm về những người đã nằm xuống.

Chú thích ảnh: Khu vực Nhĩ Trung – Gio Linh và hình ảnh Đại tá Trần Văn Thà trở lại chiến trường xưa, tưởng niệm đồng đội. Nguồn ảnh từ Dân trí và Báo Quân đội nhân dân.

8. 48 năm giữ một kỷ vật của người lính Mỹ

Có một câu chuyện rất khác trong cuộc đời Trần Văn Thà.

Không phải câu chuyện về chiến thắng.

Mà là câu chuyện về một kỷ vật của người từng ở bên kia chiến tuyến.

Sau trận đánh ngày 6-5-1968, ông tìm thấy trên thi thể một người lính Mỹ tên William Kimball một chiếc dao cạo râu.

Ông giữ lại.

Không phải để làm chiến lợi phẩm.

Ông giữ nó với ý nghĩ một ngày nào đó có thể tìm được gia đình người lính và trao trả lại.

Thời gian trôi qua.

Một năm.

Mười năm.

Hai mươi năm.

Rồi gần nửa thế kỷ.

Cuối cùng, thông qua những cuộc kết nối giữa các cựu binh hai bên, ông gặp Neil Hanman, một cựu binh Mỹ từng tham gia trận chiến năm 1968.

Năm 2016, Trần Văn Thà trao lại kỷ vật chiến tranh cho phía gia đình người lính Mỹ.

Chiếc dao cạo râu nhỏ bé đã đi qua gần nửa thế kỷ.

Nó từng nằm giữa một chiến trường nơi người ta tìm cách tiêu diệt nhau.

Nhưng cuối cùng nó lại trở thành một vật nối những con người từng ở hai phía của cuộc chiến.

Và có lẽ đây là một trong những hình ảnh đẹp nhất của câu chuyện Trần Văn Thà.

Chiến tranh kết thúc bằng chiến thắng, nhưng hòa bình chỉ thực sự có ý nghĩa khi con người biết đặt xuống những hận thù của quá khứ.

Lời kết – Người “đại đội trưởng” bước ra từ chiến tranh

Trần Văn Thà đã đi qua một chặng đường rất dài của chiến tranh Việt Nam.

Từ một thanh niên Ninh Hòa tham gia cách mạng năm 1945, ông trở thành người lính trong kháng chiến chống Pháp, rồi người chỉ huy trên đảo Cồn Cỏ, sau đó là Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn 47 giữa chiến trường Quảng Trị.

Ông đã sống qua những ngày mà một hòn đảo nhỏ phải hứng chịu bom đạn liên tục.

Ông đã chứng kiến đồng đội hy sinh bên sông Cửa Việt.

Ông đã đứng trước câu hỏi phải rút lui hay ở lại.

Và ông cũng phải mang theo những ký ức ấy suốt phần đời còn lại.

Điều đáng trân trọng nhất ở Trần Văn Thà không chỉ nằm ở những trận đánh.

Sau chiến tranh, ông dành nhiều thời gian trở lại Quảng Trị, tìm kiếm và tưởng niệm những người đồng đội đã nằm lại. Khi gặp lại những người từng ở phía bên kia chiến tuyến, ông không còn nhìn họ bằng ánh mắt của chiến trường nữa.

Năm 2024, Đại tá Trần Văn Thà qua đời tại Nha Trang, thọ khoảng 95 tuổi; thông báo của Báo Quân đội nhân dân ghi ông sinh năm 1929 và từ trần ngày 25-4-2024.

Một đời người khép lại.

Nhưng Cồn Cỏ vẫn còn đó.

Sông Cửa Việt vẫn chảy.

Những cánh đồng Nhĩ Trung vẫn nằm dưới bầu trời Quảng Trị.

Và trên những vùng đất từng bị bom đạn cày xới ấy, hôm nay người dân có thể sống, làm việc, xây dựng gia đình trong hòa bình.

Đó chính là điều thế hệ của Trần Văn Thà đã chiến đấu để giành lấy.

Nhớ về ông không chỉ để nhớ những trận đánh.

Mà để hiểu rằng phía sau mỗi trang lịch sử là những con người bằng xương bằng thịt, có nỗi sợ, có nước mắt, có những người bạn không trở về.

Và khi chúng ta được sống một ngày bình yên, thì sự bình yên ấy càng đáng được trân trọng.

Bởi hòa bình là điều những người lính như Trần Văn Thà và đồng đội đã phải trả giá bằng cả tuổi trẻ của mình.