Trạng nguyên Hồ Tông Thốc - tài năng rạng danh đất học
Văn hóa Thăng Long luôn luôn xứng đáng tiêu biểu cho cả nền văn hóa Đại Việt & thành tựu văn hóa Thăng Long không chỉ bó hẹp trong thành tựu của những người sinh trưởng ở đấy, mà còn gồm cả những tác phẩm của biết bao người con ở các địa phương trên cả nước viết một cách sâu sắc về kinh đô, về đất nước Đại Việt & cống hiến năng lực sáng tạo hết mình cho trung tâm kinh tế, văn hóa hàng đầu đất nước & cho cả nước. Tình yêu đối với Thăng Long không còn là sở hữu riêng của những người sinh ra tại Thăng Long mà còn là sở hữu chung của mọi người dân Đại Việt yêu quý kinh đô, trong đó có một người con ưu tú của xứ Nghệ là Hồ Tông Thốc
Ông Hồ Tông Thốc sinh năm 1324, mất năm 1404, quê ở huyện Yên Thành, Nghệ An ngày nay. Khoa Tân Tỵ (1341) đời vua Trần Hiến Tông, khi ấy Hồ Tông Thốc mới vừa tròn 17 tuổi đã quyết định dự thi Đình và xuất sắc đỗ trạng nguyên với bài văn nổi tiếng được người dân lưu truyền khắp cả nước. Dưới thời vua Trần Nghệ Tông, ông Hồ Tông Thốc trở thành vị quan với học vấn uyên bác, lại giỏi thơ văn, ông được vua Trần cử giao thiệp với các sứ thần nước ngoài và nhiều lần đi sứ Trung Quốc.
Làm liên tiếp 100 bài thơ
Ông Hồ Tông Thốc còn có tài năng làm thơ tuyệt đỉnh, trong một lần vào dịp Tết Nguyên tiêu (Rằm tháng giêng), có một vị quan lớn họ Lê treo đèn, đặt tiệc, mời văn nhân đến nhà bình thơ, mặc dù Hồ Tông Thốc còn đi học vào thời điểm đó nhưng cũng đến dự. Ngay sau khi đề bài được công bố và khiến mọi người phải dành thời gian để suy nghĩ thì ông Thốc đã làm một mạch 100 bài thơ. Tất cả không bài nào giống bài nào, vô cùng vượt trội, từ đó trở đi, danh tiếng của ông Hồ Tông Thốc được những người yêu thơ văn tâm phục khẩu phục. Ông Hồ Tông Thốc sau khi đỗ trạng nguyên được vua giao làm An phủ sứ. Sách“Giai thoại Lịch sử Việt Nam” có ghi chép, Hồ Tông Thốc từng sửa thơ Vương Bột được mệnh danh là thi bá của Trung Quốc.
Một lần khác, Hồ Tông Thốc cùng bạn đi chơi, bất ngờ gặp cô gái xinh đẹp. Bạn bè đều trầm trồ khen nhưng không dám tới gần, chỉ có Hồ Tông Thốc mỉm cuời. Bạn bè thách đố ông tới nói chuyện được với cô gái xinh đẹp kia. Hồ Tông Thốc cười lớn: "Nói chuyện thì ăn thua gì, tớ sẽ lấy cô ấy làm vợ". Sau khi dò hỏi biết cô gái kia là con gái của quan lớn, Hồ Tông Thốc xin nghỉ học ít hôm, đóng giả thành quan nhỏ, đến ở nhờ một gia đình bên cạnh, mần mò tìm cách gặp gỡ, trò chuyện với cô gái. Sau những lần trò chuyện, cô gái ngày càng quý mến tài văn chương của chàng trai trẻ, hai người yêu nhau lúc nào không hay. Sau này, khi đã đỗ trạng, Hồ Tông Thốc quay lại nhà quan lớn, xin lấy người yêu làm vợ.
Đề thơ chê Hạng Vũ, chữa thơ Vương Bột
Lại có chuyện Hồ Tông Thốc sửa thơ Vương Bột - người được tôn là thi bá Trung Quốc. Chuyện xưa kể rằng, một hôm đô đốc Hồng Châu mở hội thơ và bảo người con rể làm bài tựa gác Đằng Vương, sau đó mới mời khách hạ bút. Ý của đô đốc Hồng Châu là muốn khoe tài chàng rể. Mọi người còn do dự thì Vương Bột cầm bút hạ ngay bốn câu, trong đó có hai câu được truyền tụng là tuyệt cú, như sau: Lạc hà dự cô vụ tề phi; Thu thủy cộng trường thiên nhất sắc. Nghĩa là: Ráng chiều với cánh cò cô độc cùng bay; Làn nước thu với bầu trời một màu. Rất nhiều năm sau khi Vương Bột chết rồi người ta vẫn thường nghe tiếng ngâm hai câu thơ ấy trên mộ ông. Hồ Tông Thốc nghe xong câu chuyện ấy và nói: Có gì mà tuyệt cú! Câu nào cũng thừa một chữ: Đã dự sao còn tề, đã cộng sao còn nhất? Vì trong chữ Hán, chữ “dự” với chữ “tề” và chữ “cộng” với chữ “nhất” có nghĩa tương đương nhau. Và từ đó, người dân trong vùng không còn một ai nghe tiếng ngâm thơ trên mộ Vương Bột nữa.
Sau khi thi đỗ trạng nguyên, Hồ Tông Thốc được vua tin dùng, giao làm An phủ sứ, thường triệu kiến ông ra tiếp sứ, sau lại phái dẫn đoàn sứ bộ sang Trung Quốc. Sách Giai thoại Lịch sử Việt Nam còn chép thêm chuyện Hồ Tông Thốc sửa thơ Vương Bột - người được tôn là thi bá của Trung Quốc. Chuyện kể rằng một hôm, đô đốc Hồng Châu muốn khoe tài văn chương của chàng rể nên mở hội thơ và bảo con rể làm bài "Tựa gác Đằng Vương", sau đó mới mời khách hạ bút. Dưới thời vua Trần Nghệ Tông, Hồ Tông Thốc từng giữ chức Hàn Lâm học sĩ phụng chỉ kiêm Thẩm hình viện sứ. Ông đã soạn các bộ sách sử "Việt Nam thế chí" và "Việt sử cương mục". Tiếc rằng đến nay cả 2 đều đã thất lạc. Bộ Việt sử cương mục của ông được sử gia Ngô Sĩ Liên nhận xét: "Ghi chép thận trọng mà có phương pháp, bình luận sự việc thiết đáng mà không rườm rà, cũng gần hy vọng được".
Có thể khẳng định rằng trạng nguyên Hồ Tông Thốc là người đã làm vang danh vùng đất học. Với tài năng và tấm lòng cao quý, ông không chỉ là niềm tự hào của người dân Yên Thành mà còn là niềm tự hào chung của xứ Nghệ, của dân tộc Việt Nam.
