Triệu Đà

Triệu Vũ Đế, húy Triệu Đà, khoảng 257 hoặc 235 TCN – 137 TCN, là vua đầu tiên nước Nam Việt và nhà Triệu, lãnh thổ gồm Quảng Đông và miền Bắc Việt Nam. Ông người Hoa, quê huyện Chân Định, quận Hằng Sơn, nay thuộc Hà Bắc. Vốn võ tướng nhà Tần, theo lệnh Tần Thủy Hoàng chinh phạt Bách Việt, xin di dân 50 vạn người nhằm đồng hóa bản địa. Khi nhà Tần diệt vong, ông cát cứ, xưng đế, cai trị khoảng 207–137 TCN. Năm 179 TCN Nam Việt chiếm Âu Lạc của An Dương Vương. Sử phong kiến thường coi ông là vua Việt Nam; sử hiện đại coi ông là ngoại xâm.

Năm mất 137 TCN; năm sinh Toàn thư 258 TCN thọ 121 tuổi, nghiên cứu theo Hán thư cho sinh 235 TCN, thọ 99. Nhâm Ngao làm quận úy Nam Hải, Triệu Đà huyện lệnh Long Xuyên, thi hành hòa tập Bách Việt. Năm 208 TCN Nhâm Ngao trao quyền Nam Hải. Sử ký nói sau khi Lã hậu chết ông thu Mân Việt, Tây Âu Lạc; sách giáo khoa Việt Nam lấy 179 TCN. Toàn thư chép 208 TCN đánh thắng Âu Lạc. Truyền thuyết nỏ thần, Mỵ Châu–Trọng Thủy không có bằng chứng khảo cổ.

Năm 196 TCN Hán Cao Tổ sai Lục Giả; Đà nhận ấn Nam Việt vương, thần phục danh nghĩa. Lã hậu cấm vận, Đà xưng Nam Việt Vũ Đế, đánh Trường Sa. Năm 179 TCN Hán Văn Đế sai Lục Giả thuyết phục; Đà bỏ đế hiệu với Hán nhưng vẫn tiếm trong nước. Ông chết, chôn Phiên Ngung; bốn đời sau đến 111 TCN nhà Hán chiếm. Cuối Nam Việt khoảng 1,3 triệu dân, chừng 100 nghìn người Hoa nắm chức chủ chốt.

Các mốc lập nước 203, 204 hay 207 TCN không thống nhất. Trọng Thủy không có trong Sử ký; Toàn thư vừa nói chết theo Mỵ Châu vừa chép con là Triệu Hồ sinh sau đó nhiều năm. Nhiều đền miếu Bắc Bộ và Nam Trung Quốc thờ ông.