TRỊNH KHẢ - DANH TƯỚNG LAM SƠN, NGƯỜI DÙNG MƯU ĐÁNH GIẶC VÀ CÔNG THẦN KHAI QUỐC NHÀ LÊ

TRỊNH KHẢ - DANH TƯỚNG LAM SƠN, NGƯỜI DÙNG MƯU ĐÁNH GIẶC VÀ CÔNG THẦN KHAI QUỐC NHÀ LÊ

Năm sinh - mất: Chưa rõ năm sinh - 1451

Quê quán: Làng Kim Bôi, huyện Vĩnh Ninh, phủ Thanh Hóa, nay thuộc huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa

Danh hiệu: Danh tướng Lam Sơn, công thần khai quốc triều Lê sơ, Thái úy

Trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, có những vị tướng nổi tiếng bởi sức mạnh trên chiến trường, có những người được nhớ đến bởi tài thao lược, và cũng có những người vừa giỏi cầm quân vừa biết dùng mưu để xoay chuyển tình thế. Trịnh Khả là một trong những nhân vật như vậy. Ông theo Lê Lợi từ những ngày đầu dựng cờ, tham dự Hội thề Lũng Nhai, từng liều mình đoạt lại hài cốt tổ tiên của Lê Lợi từ tay quân Minh, đi sứ Ai Lao cầu viện, trực tiếp đánh nhiều trận ở Nghệ An, chỉ huy một đạo quân tiến ra Bắc, góp công lớn trong chiến thắng Tốt Động - Chúc Động và đánh tan viện binh Mộc Thạnh tại ải Lê Hoa. Sau khi đất nước giành lại độc lập, ông trở thành một công thần hàng đầu của triều Lê sơ, nhiều lần giữ trọng trách lớn trong triều đình. Nhưng đến cuối đời, vị danh tướng từng góp phần dựng nên triều đại lại chết trong một vụ án chính trị đầy bi kịch.

T

rịnh Khả sinh ra tại làng Kim Bôi, vùng đất thuộc Thanh Hóa, trong một gia đình có truyền thống phục vụ đất nước. Theo Lê Quý Đôn, tổ tiên ông từng làm quan dưới thời Trần và có công đánh giặc Nguyên; cha ông là Trịnh Quyện, làm chức Chánh tổng. Tuy năm sinh của Trịnh Khả chưa được xác định chắc chắn, các nguồn thường ghi khoảng đầu thế kỷ XV. Một số tài liệu từng ghi ông sinh năm 1403, nhưng mốc này không phù hợp với hành trạng được sử cũ ghi lại, bởi Trịnh Khả đã tham dự Hội thề Lũng Nhai năm 1416. Vì vậy, cách ghi “chưa rõ năm sinh - 1451” là thận trọng hơn khi giới thiệu nhân vật.

Thuở nhỏ, Trịnh Khả được biết đến là người thông minh, có chí khí và có khả năng quan sát đặc biệt. Theo ghi chép được truyền lại trong sử cũ, năm khoảng mười sáu tuổi, khi đang dắt trâu đi cày về, ông nghỉ trước một ngôi chùa trên núi. Tại đây, ông gặp một người thầy địa lý và được người này nhận xét rằng vùng đất quê hương ông có địa thế đặc biệt, đồng thời dự đoán ông sau này sẽ trở thành người có công lớn. Câu chuyện này mang màu sắc truyền kỳ và không thể xem hoàn toàn như một dữ kiện lịch sử, nhưng nó đã trở thành một phần trong những giai thoại về tuổi trẻ của Trịnh Khả. Điều quan trọng hơn là ngay từ khi còn trẻ, ông đã thể hiện một ý chí khác thường và sớm lựa chọn con đường theo nghĩa quân Lam Sơn thay vì tìm kiếm một cuộc sống yên ổn cho riêng mình.

Năm 1416, Trịnh Khả là một trong những người tham dự Hội thề Lũng Nhai, cùng Lê Lợi và các tướng lĩnh, nghĩa sĩ khác kết lời thề chống quân Minh, giành lại độc lập cho đất nước. Việc có mặt trong nhóm những người tham dự hội thề cho thấy ông thuộc lớp tướng lĩnh nòng cốt của phong trào ngay từ trước khi cuộc khởi nghĩa chính thức bùng nổ năm 1418. Khi Lê Lợi dựng cờ Lam Sơn, Trịnh Khả mang gươm theo hầu, được giao chỉ huy lực lượng Thiết Đột và từng bước trở thành một trong những người được Lê Lợi tin cậy nhất. Trong suốt mười năm chiến đấu, ông không phải một vị tướng chỉ xuất hiện ở một vài trận đánh mà gần như liên tục tham gia vào các chiến dịch quan trọng của nghĩa quân.

Một trong những câu chuyện nổi tiếng nhất về Trịnh Khả xảy ra ngay trong những năm đầu của khởi nghĩa. Quân Minh nhiều lần truy tìm Lê Lợi nhưng không bắt được ông nên đã đào phá mộ tổ của gia đình Lê Lợi, thậm chí lấy hài cốt thân phụ Lê Lợi là Lê Khoáng đem theo trên thuyền. Đối với nghĩa quân Lam Sơn, đây không chỉ là một hành động trả thù mà còn là sự xúc phạm rất lớn đối với chủ tướng. Trịnh Khả cùng Bùi Bị đã cải trang, bí mật tiếp cận thuyền quân Minh, tìm cách lấy lại hài cốt đem về. Đây là một hành động cực kỳ nguy hiểm bởi chỉ cần bị phát hiện, cả hai có thể phải trả giá bằng mạng sống. Nhưng bằng sự gan dạ và mưu trí, họ đã hoàn thành nhiệm vụ. Câu chuyện này trở thành một trong những dấu ấn sớm nhất cho thấy Trịnh Khả không chỉ biết chiến đấu mà còn có khả năng thực hiện những nhiệm vụ đòi hỏi sự bí mật, kiên nhẫn và ứng biến.

Trịnh Khả còn có một lợi thế đặc biệt là hiểu biết về vùng Ai Lao và có khả năng giao tiếp với người Ai Lao. Trong bối cảnh nghĩa quân Lam Sơn gặp nhiều khó khăn về lương thực, voi chiến và lực lượng, Lê Lợi giao cho ông mang thư sang Ai Lao để cầu viện. Nhiệm vụ ngoại giao giữa thời chiến không hề đơn giản. Nghĩa quân đang bị quân Minh bao vây và chưa có vị thế của một chính quyền độc lập; vì thế, việc thuyết phục một nước láng giềng hỗ trợ đòi hỏi không chỉ lòng can đảm mà còn sự khéo léo trong giao tiếp. Trịnh Khả đã hoàn thành nhiệm vụ, góp phần giúp Lam Sơn có thêm nguồn hỗ trợ về lương thực và voi chiến. Đây cũng là một trong những lý do cho thấy ông không chỉ là võ tướng mà còn là người được tin cậy trong các công việc ngoại giao.

Bước ngoặt lớn trong sự nghiệp quân sự của Trịnh Khả đến năm 1424, khi Bộ chỉ huy Lam Sơn quyết định chuyển hướng chiến lược vào Nghệ An. Đây là một quyết định có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bởi Nghệ An là vùng đất rộng lớn, có vị trí chiến lược và nguồn nhân lực, lương thực dồi dào. Sau khi tiến vào Nghệ An, nghĩa quân có điều kiện mở rộng địa bàn hoạt động và từng bước chuyển từ thế phòng thủ sang thế chủ động tiến công. Trịnh Khả là một trong những tướng lĩnh được giao trực tiếp cầm quân trong chiến dịch này. Sử cũ ghi rằng ông đánh nhau với quân Minh qua hàng chục trận lớn nhỏ và nhiều lần xung phong lên trước, lập công lớn. Những chiến thắng liên tiếp ở Nghệ An giúp uy tín của Trịnh Khả ngày càng tăng trong Bộ chỉ huy Lam Sơn.

Sau khi kiểm soát được Nghệ An và mở rộng địa bàn, Lam Sơn tiếp tục tiến xuống phía Nam rồi quay ra Bắc. Năm 1426, Lê Lợi quyết định đưa một lực lượng lớn ra Bắc để trực tiếp uy hiếp trung tâm thống trị của quân Minh tại Đông Quan. Quân Lam Sơn được chia thành ba đạo tiến ra Bắc, vừa đánh các cứ điểm của địch vừa cắt đường tiếp viện. Trịnh Khả được giao cùng Phạm Văn Xảo, Lý Triện và Đỗ Bí chỉ huy một trong những đạo quân này. Đạo quân tuy không quá đông nhưng có nhiệm vụ đặc biệt quan trọng: hoạt động ở phía nam Đông Quan và ngăn chặn khả năng quân Minh từ Vân Nam đưa viện binh xuống. Đây là nhiệm vụ đòi hỏi sự chủ động rất cao, bởi chỉ cần để viện binh Minh hợp quân với lực lượng đang bị vây ở Đông Quan, cục diện chiến trường có thể thay đổi hoàn toàn.

Trịnh Khả cùng các tướng Phạm Văn Xảo, Lý Triện và Đỗ Bí đã liên tục tổ chức những cuộc tiến công và phục kích. Họ không cố định mình vào một tuyến phòng thủ mà liên tục di chuyển, đánh vào những vị trí quân Minh sơ hở rồi nhanh chóng rút lui hoặc chuyển hướng. Cách đánh này khiến đối phương khó phán đoán lực lượng Lam Sơn đang ở đâu và mục tiêu tiếp theo là gì. Những trận đánh liên tiếp tại Ninh Kiều, Tây Ninh Kiều và khu vực Xa Lộc tạo điều kiện để nghĩa quân kiểm soát các tuyến đường quan trọng, đồng thời gây sức ép ngày càng lớn lên hệ thống phòng thủ của quân Minh. Sử cũ đặc biệt ca ngợi sự phối hợp giữa Trịnh Khả và những danh tướng cùng thời, nhận xét họ “ứng biến” nhanh chóng, biết bí mật đánh bất ngờ cũng như công khai đối đầu đúng lúc.

Đỉnh cao trong chiến dịch năm 1426 là trận quyết chiến chiến lược Tốt Động - Chúc Động. Khi quân Minh dưới quyền Vương Thông từ Đông Quan tiến ra nhằm giải vây và tiêu diệt lực lượng Lam Sơn, Bộ chỉ huy nghĩa quân đã tổ chức một thế trận phục kích quy mô lớn. Các tướng lĩnh Lam Sơn, trong đó có Trịnh Khả, phối hợp với nhau để thu hút, bao vây và đánh tan lực lượng đối phương. Tốt Động - Chúc Động trở thành một trong những trận đánh lớn nhất của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, khiến quân Minh chịu tổn thất nặng nề và mất khả năng chủ động trên chiến trường. Trịnh Khả không phải người duy nhất làm nên thắng lợi, nhưng ông là một trong những tướng lĩnh trực tiếp tham gia và được sử cũ đánh giá cao về khả năng phối hợp tác chiến, ứng biến và tận dụng thời cơ.

Sau thắng lợi Tốt Động - Chúc Động, quân Minh tại Đông Quan càng bị cô lập. Nhưng cuộc chiến chưa kết thúc. Nhà Minh tiếp tục điều những đạo quân viện binh rất lớn sang Đại Việt, trong đó có đạo quân do Liễu Thăng chỉ huy từ Quảng Tây và đạo quân của Mộc Thạnh từ Vân Nam. Đến năm 1427, nhiệm vụ của Lam Sơn là phải đồng thời đối phó với các đạo viện binh này, không cho chúng hợp quân với Vương Thông ở Đông Quan. Trịnh Khả và Phạm Văn Xảo được giao một trong những nhiệm vụ khó khăn nhất: lên khu vực ải Lê Hoa để chặn đạo quân của Mộc Thạnh. Đây là nơi địa hình hiểm trở, trong khi quân Minh có lực lượng rất lớn và Mộc Thạnh là một viên tướng giàu kinh nghiệm của nhà Minh.

Trịnh Khả và Phạm Văn Xảo không đối đầu với Mộc Thạnh bằng cách dàn quân đánh trực diện ngay từ đầu. Họ tận dụng địa hình, bố trí lực lượng và chờ thời cơ thích hợp để đánh vào đội hình quân Minh. Trong khi Liễu Thăng bị đánh bại tại Chi Lăng và lực lượng Minh rơi vào thế hỗn loạn, đạo quân Mộc Thạnh cũng mất khả năng phối hợp. Trịnh Khả và Phạm Văn Xảo sau đó tổ chức truy kích mạnh, khiến quân Minh chịu tổn thất rất lớn và phải tháo chạy về Vân Nam. Một số tư liệu ghi lực lượng Minh bị tiêu diệt hơn một vạn người và nhiều tù binh bị bắt. Chiến thắng tại Lê Hoa là một trong những chiến công cuối cùng và quan trọng nhất của Trịnh Khả trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.

Những thắng lợi liên tiếp tại Tốt Động - Chúc Động, Chi Lăng - Xương Giang và Lê Hoa đã khiến toàn bộ kế hoạch cứu viện của nhà Minh thất bại. Vương Thông cuối cùng phải chấp nhận nghị hòa và rút quân khỏi Đông Quan. Sau gần mười năm chiến đấu, nghĩa quân Lam Sơn giành lại nền độc lập cho Đại Việt. Trong thắng lợi ấy, Trịnh Khả là một trong những vị tướng hiếm hoi tham gia gần như xuyên suốt từ những ngày đầu khởi nghĩa cho đến trận đánh cuối cùng. Ông vừa là người trực tiếp cầm quân, vừa đảm nhiệm những nhiệm vụ ngoại giao và tổ chức, trở thành một trong những công thần quân sự nổi bật nhất của Lê Lợi. Sử liệu và các công trình về danh tướng Lam Sơn đều xếp Trịnh Khả trong nhóm những tướng lĩnh có đóng góp đặc biệt quan trọng vào thắng lợi cuối cùng.

Sau khi đất nước được giải phóng, Trịnh Khả bước vào một giai đoạn hoàn toàn khác của cuộc đời. Người từng quen với chiến trường nay phải tham gia xây dựng một nhà nước mới. Dưới triều Lê Thái Tổ, ông được phong nhiều chức vụ và trở thành một trong những công thần quan trọng của triều đình. Ông tiếp tục được tin dùng dưới thời Lê Thái Tông và giữ những chức vụ cao trong quân đội, triều chính. Trong thời gian làm quan, Trịnh Khả nổi tiếng là người cứng rắn, thẳng thắn và không khoan nhượng với tham nhũng. Bia ký tại khu di tích Lam Kinh ghi rằng trong những năm ông nắm quyền, nạn quan lại tham nhũng, ăn hối lộ bị ông thẳng tay trừng trị, khiến nhiều quan lại phải e sợ. Ông quan niệm chức trách của mình là phải giữ phép nước và làm tròn bổn phận, không vì quan hệ cá nhân mà bỏ qua sai phạm.

Trịnh Khả cũng từng xin từ chức vì tuổi cao và vì những biến động trong triều đình, nhưng nhiều lần không được chấp thuận. Năm 1448, ông dâng sớ xin nghỉ, nhưng vua Lê Nhân Tông và Thái hậu Nguyễn Thị Anh không đồng ý, vẫn yêu cầu ông tiếp tục đảm nhiệm công việc. Ông còn được giao vào Lam Sơn chỉ huy việc xây dựng Thái Miếu. Những chi tiết này cho thấy dù tuổi đã cao, Trịnh Khả vẫn được triều đình coi là một nhân vật có uy tín và năng lực đặc biệt. Một người từng cùng Lê Lợi dựng cờ ở Lam Sơn nay trở thành một trong những trụ cột của triều đại mà chính ông đã góp phần tạo dựng.

Nhưng cũng chính vị trí quyền lực ấy khiến ông vướng vào cuộc đấu tranh chính trị trong triều đình. Năm 1451, dưới thời vua Lê Nhân Tông còn nhỏ tuổi, quyền lực thực tế tập trung rất lớn vào Thái hậu Nguyễn Thị Anh. Trịnh Khả lúc ấy là một đại thần có uy tín và ảnh hưởng lớn, đồng thời có nhiều con trai giữ chức vụ trong triều. Theo bia ký và các tư liệu lịch sử, có người dèm pha cha con ông kết bè đảng, có ý định mưu phản. Trịnh Khả cùng con trưởng là Trịnh Bá Quát bị bắt và sát hại. Nhiều người đương thời cho rằng ông bị oan. Vụ án đã khép lại cuộc đời của một trong những công thần lớn nhất của Lam Sơn trong bi kịch chính trị.

Cái chết của Trịnh Khả là một nghịch lý đau xót. Người từng góp phần cứu nghĩa quân Lam Sơn trong những ngày gian nguy nhất, từng chiến đấu chống quân Minh, từng đánh tan viện binh Mộc Thạnh và góp phần xây dựng triều Lê sơ, cuối cùng lại bị chính triều đình mà ông góp công dựng nên giết hại. Nhưng lịch sử không kết thúc ở đó. Sau này, triều đình đã minh oan và khôi phục danh dự cho ông. Năm 1453, khi Lê Nhân Tông chính thức nắm quyền, Trịnh Khả được truy phục chức tước và gia đình được phục hồi. Vì vậy, tên tuổi ông không bị chôn vùi trong vụ án năm 1451 mà tiếp tục được ghi nhận như một công thần khai quốc của nhà Lê.

Nhìn lại cuộc đời Trịnh Khả, điều nổi bật nhất chính là khả năng kết hợp giữa lòng dũng cảm và trí tuệ. Ông không phải mẫu võ tướng chỉ dựa vào sức mạnh để đánh giặc. Từ việc cải trang lấy lại hài cốt của Lê Khoáng, đi sứ Ai Lao cầu viện, đến việc tổ chức những cuộc phục kích ở Nghệ An, phối hợp tác chiến tại Tốt Động - Chúc Động và chặn Mộc Thạnh ở Lê Hoa, ông luôn biết sử dụng mưu kế, địa hình và thời cơ. Sử cũ nhận xét những tướng lĩnh như Trịnh Khả “ứng biến vô cùng, linh động thừa cơ”, khi cần thì bí mật đánh bất ngờ, khi cần thì công khai đối đầu. Đó chính là phẩm chất khiến ông trở thành một trong những danh tướng nổi bật nhất của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.

Ngày nay, tên tuổi Trịnh Khả vẫn được tưởng niệm tại quê hương Thanh Hóa và trong không gian lịch sử Lam Kinh. Đền thờ và bia ký Thái úy Trịnh Khả tại khu di tích Lam Kinh ghi lại cuộc đời, công lao và cả bi kịch cuối đời của ông. Hình ảnh vị danh tướng từ một người dân vùng Thanh Hóa đến với Lê Lợi, trải qua mười năm chiến đấu, góp phần đánh bại quân Minh rồi trở thành công thần khai quốc là một phần quan trọng trong ký ức về triều Lê sơ. Ông không chỉ được nhớ bởi những trận đánh mà còn bởi tinh thần tận tụy với công việc, sự cứng rắn trước tham nhũng và thái độ đặt việc công lên trên lợi ích riêng.

Trịnh Khả để lại một bài học sâu sắc về người làm việc lớn: lòng trung thành cần đi cùng trí tuệ, lòng dũng cảm cần đi cùng khả năng nhìn nhận thời thế, còn quyền lực phải luôn được đặt dưới trách nhiệm với quốc gia và nhân dân. Ông từng đối mặt với quân Minh trên chiến trường và cuối đời lại phải đối mặt với những nghi kỵ trong chính triều đình mình góp công dựng nên. Dù kết thúc cuộc đời đầy bi kịch, những gì ông cống hiến cho cuộc khởi nghĩa Lam Sơn vẫn không thể bị xóa bỏ. Từ một người mang gươm đến với Lê Lợi, Trịnh Khả trở thành một trong những danh tướng góp phần đưa đất nước từ những năm tháng chiến tranh đến ngày độc lập. Tên tuổi ông vì thế xứng đáng được ghi nhớ như một biểu tượng của trí dũng, lòng tận trung và tinh thần đặt việc nước lên trên bản thân.