Trịnh Kiểm – Danh tướng tài ba và nhà kiến thiết nền tảng triều đại nhà Lê Trung hưng
Trong lịch sử phong kiến Việt Nam, giai đoạn thế kỷ XVI là thời kỳ biến động dữ dội với sự phân rã của triều đình nhà Mạc và cuộc nội chiến Nam - Bắc triều kéo dài. Để cứu vãn nhà Lê khỏi nguy cơ diệt vong và đặt nền móng cho một triều đại kéo dài hơn hai thế kỷ tiếp theo, lịch sử ghi nhận vai trò quyết định của Trịnh Kiểm – người đặt nền móng cho thế lực họ Trịnh ở Đàng Ngoài.
Trịnh Kiểm (1503 – 1570), quê ở làng Biện Thượng, huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa. Sinh ra trong một gia đình nghèo khó, thuở nhỏ phải đi ở đợ và làm thuê kiếm sống, nhưng với chí khí phi thường, thông minh và có thể lực cường tráng, ông đã vượt lên nghịch cảnh. Khi phong trào phò tá nhà Lê chống nhà Mạc nổi dậy, ông gia nhập nghĩa quân và nhanh chóng khẳng định được tài năng quân sự kiệt xuất, trở thành cánh tay đắc lực của danh tướng Nguyễn Kim.
Những đóng góp vĩ đại của Trịnh Kiểm trong lịch sử nước nhà bao gồm:
Kế tục sự nghiệp phò Lê - diệt Mạc: Sau khi Nguyễn Kim bị ám hại (1545), Trịnh Kiểm được giao toàn quyền thống lĩnh quân đội, nắm giữ binh quyền triều đình Lê Trung hưng. Dù đối đầu với một lực lượng nhà Mạc hùng mạnh ở phương Bắc, ông vẫn kiên cường tổ chức lực lượng, chọn vùng đất Thanh - Nghệ làm căn cứ địa vững chắc để phản công.
Tầm nhìn chiến lược và ngoại giao khôn khéo: Trịnh Kiểm không chỉ là một nhà quân sự tài ba với các chiến thuật phòng thủ và phản công sắc bén mà còn là nhà chính trị nhạy bén. Ông biết cách thu phục nhân tâm, trọng dụng hiền tài (trong đó có cả việc dung nạp và tạo điều kiện cho nhà quân sự thiên tài Nguyễn Hữu Liêu và sau này là thông gia với gia đình Nguyễn Kim, dù sau đó có những mâu thuẫn nội bộ dẫn đến việc Nguyễn Hoàng phải xin vào trấn thủ Nam Bộ).
Đặt nền móng cho cơ chế "Vua Lê - Chúa Trịnh": Dưới thời Trịnh Kiểm cầm quyền, dù nhà Lê khôi phục lại ngôi vị hoàng đế ở kinh thành Thăng Long, nhưng toàn bộ thực quyền điều hành chính sự, quân đội và tài chính đều tập trung trong tay phủ chúa Trịnh. Mô hình "Vua Lê - Chúa Trịnh" chính thức hình thành từ đây và kéo dài suốt hơn 200 năm lịch sử Đàng Ngoài.
Khi qua đời vào năm 1570, Trịnh Kiểm để lại một cơ đồ quân sự và chính trị vững chắc, tạo tiền đề cho con cháu đời sau tiếp tục củng cố lãnh thổ và phát triển kinh tế, văn hóa miền Bắc.
Nhìn lại cuộc đời Trịnh Kiểm, thế hệ hôm nay nhìn nhận ông như một nhân vật lịch sử phức tạp nhưng đầy bản lĩnh, một nhà quân sự kiệt xuất đã cứu vãn và định hình lại cục diện chính trị Đại Việt trong thời kỳ chia cắt.
