Trịnh Văn Cấn

Trong dòng chảy lịch sử đấu tranh chống thực dân Pháp của dân tộc Việt Nam, cuộc Khởi nghĩa Thái Nguyên năm 1917 hiện lên như một điểm sáng rực rỡ về tinh thần quả cảm và ý chí tự lực tự cường. Đứng đầu cuộc khởi nghĩa ấy là Đội Cấn (Trịnh Văn Cấn) – một người anh hùng đã dám từ bỏ thân phận binh lính trong quân đội thực dân để cầm súng chiến đấu vì độc lập của Tổ quốc.

Đội Cấn tên thật là Trịnh Văn Cấn (còn gọi là Trịnh Văn Đạt), sinh năm 1881 tại huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Yên (nay là Vĩnh Phúc). Do hoàn cảnh gia đình nghèo khó, ông phải đi lính khố xanh cho thực dân Pháp và được điều động lên đóng quân tại Thái Nguyên với cấp bậc Đội.

Dù khoác trên mình bộ quân phục của thực dân, nhưng trái tim Đội Cấn luôn sục sôi lòng yêu nước. Chứng kiến cảnh đồng bào bị đàn áp, sưu cao thuế nặng, và sự khinh miệt của quan thầy Pháp đối với binh lính người Việt, ông dần nhận ra rằng con đường duy nhất để thoát khỏi kiếp nô lệ là phải vùng lên chiến đấu.

Bước ngoặt lớn nhất trong cuộc đời Đội Cấn chính là sự xuất hiện của nhà cách mạng Lương Ngọc Quyến – một trí thức kiệt xuất của phong trào Duy Tân đang bị thực dân Pháp giam cầm tại nhà tù Thái Nguyên.

Qua những lần bí mật tiếp xúc, tư tưởng giải phóng dân tộc của Lương Ngọc Quyến đã thổi bùng ngọn lửa cách mạng trong lòng Đội Cấn. Hai người cùng các đồng chí trung kiên đã vạch ra một kế hoạch táo bạo: Chuyển hóa đơn vị lính khố xanh tại Thái Nguyên thành lực lượng vũ trang cách mạng, đánh chiếm tỉnh lỵ để làm bàn đạp cho cuộc kháng chiến toàn quốc.

Đêm ngày 30, rạng sáng ngày 31 tháng 8 năm 1917, Đội Cấn cùng các binh lính yêu nước đã phát động khởi nghĩa. Trong một thời gian ngắn, nghĩa quân đã làm chủ hoàn toàn thị xã Thái Nguyên:

• Chiến công đầu: Giết chết tên Giám binh Noel, phá ngục thất, giải phóng hơn 200 tù chính trị và thu giữ toàn bộ kho vũ khí.

• Tuyên bố độc lập: Lần đầu tiên, lá cờ "Ngũ tinh liên châu" (năm ngôi sao trắng trên nền đỏ) với dòng chữ "Thái Nguyên độc lập" đã tung bay trên bầu trời tỉnh lỵ. Đội Cấn tuyên bố thành lập Quang phục quân Chính phủ, khẳng định quyền tự chủ của nhân dân Việt Nam.

Suốt 7 ngày đêm làm chủ thị xã, nghĩa quân đã đương đầu với những đợt phản công ác liệt của thực dân Pháp từ Hà Nội điều lên. Dù chênh lệch về quân số và hỏa lực, Đội Cấn đã chỉ huy quân sĩ chiến đấu vô cùng anh dũng, gây cho địch nhiều tổn thất nặng nề trước khi rút quân về vùng núi Tam Đảo và Hùng Sơn để xây dựng căn cứ du kích.

Cuộc chiến đấu trong rừng sâu vô cùng gian khổ, thiếu thốn lương thực và vũ khí. Trong một trận càn quét quy mô lớn của giặc vào tháng 1 năm 1918, Đội Cấn bị thương nặng ở chân, không thể di chuyển được.

Để bảo toàn khí tiết, không để bản thân rơi vào tay giặc làm ảnh hưởng đến tinh thần anh em, Đội Cấn đã có một quyết định đau đớn nhưng đầy kiêu hãnh: Ông yêu cầu các đồng chí rút lui để bảo toàn lực lượng, còn mình tự bắn vào đầu để tuẫn tiết. Sự hy sinh của ông vào ngày 11 tháng 1 năm 1918 đã khép lại một chương sử hào hùng nhưng đầy bi tráng.

Cuộc khởi nghĩa do Đội Cấn lãnh đạo tuy không thành công về mặt quân sự, nhưng đã để lại một tiếng vang lớn:

• Làm lung lay chính quyền thực dân: Đây là cuộc nổi dậy của binh lính người Việt quy mô nhất, chứng minh rằng thực dân Pháp không bao giờ có thể hoàn toàn tin cậy vào lực lượng quân đội bản xứ.

• Khơi dậy lòng dân: Tinh thần của Đội Cấn đã trở thành nguồn cảm hứng bất tận cho các thế hệ cách mạng sau này, đặc biệt là lực lượng vũ trang nhân dân Việt Nam.

Ngày nay, tên tuổi Đội Cấn gắn liền với mảnh đất Thái Nguyên như một biểu tượng của lòng trung thành và ý chí bất khuất. Quảng trường Đội Cấn tại trung tâm thành phố Thái Nguyên và nhiều ngôi trường, con phố mang tên ông chính là minh chứng cho sự tri ân sâu sắc của thế hệ mai sau đối với người anh hùng đã hiến dâng cả máu xương cho khát vọng độc lập dân tộc.