TRỞ LẠI CHIẾN TRƯỜNG XƯA

Gần nửa thế kỷ sau những trận chiến bảo vệ biên giới năm 1979, những người lính trẻ của Đồn Lũng Làn năm xưa nay đều đã bước vào tuổi cao. Có người trở về quê hương sau những năm tháng quân ngũ, có người tiếp tục gắn bó với lực lượng và vùng biên giới, nhưng trong ký ức của họ, những ngày tháng Hai, tháng Ba năm ấy chưa bao giờ thực sự mất đi. Bởi vậy, khi có dịp trở lại Sơn Vĩ, những người cựu chiến binh không chỉ trở về thăm một vùng đất cũ, mà còn tìm lại chính những nơi mình và đồng đội đã từng sống, từng chiến đấu.

Con đường lên Sơn Vĩ hôm nay đã khác xa so với năm 1979. Cuộc sống của người dân đã đổi thay, nhiều tuyến đường được mở mới, cảnh quan ở những khu vực từng là trận địa cũng không còn nguyên vẹn như trước. Nhưng với những người từng chiến đấu ở Lũng Làn, nhiều địa danh vẫn rất quen thuộc. Họ còn nhớ khu vực đồn, nhớ những khe núi, những đường cơ động và đặc biệt là Phìn Lò – điểm cao 1379, nơi từng giữ một vị trí quan trọng trong thế trận phòng ngự của đơn vị.

Trong những chuyến trở lại chiến trường xưa được báo chí ghi lại có Nguyễn Xuân Hòa – người trực tiếp chiến đấu bên Đồn trưởng Lộc Viễn Tài trong ngày 5/3/1979. Khi trở lại Sơn Vĩ, đứng giữa vùng núi đã nhiều đổi thay, ký ức đưa ông trở về với ngày chiến đấu cuối cùng bên người chỉ huy của mình.

Hôm ấy, sương mù phủ dày trên khu vực chiến đấu. Nguyễn Xuân Hòa cùng Phạm Văn Phương theo Đồn trưởng Lộc Viễn Tài đi chi viện. Ba người tiến lên giữa màn sương, có lúc chỉ cách nhau vài mét đã khó nhìn rõ. Lộc Viễn Tài bố trí vị trí cho hai chiến sĩ, thống nhất tín hiệu rồi mang khẩu RPD tiến lên phía trước. Khi tiếng súng của người Đồn trưởng vang lên, Hòa và Phương mới đồng loạt nổ súng.

Trận chiến kéo dài, tình thế của tổ ba người ngày càng khó khăn. Khi vị trí bị phát hiện, lực lượng đối phương tìm cách bao vây, trong khi đạn dược dần cạn. Chính tại vùng núi ấy, Nguyễn Xuân Hòa nghe Lộc Viễn Tài ra lệnh cho mình và Phạm Văn Phương lùi về phía sau. Hai chiến sĩ chấp hành mệnh lệnh, tìm đường rút khỏi vòng vây. Còn người Đồn trưởng ở lại tiếp tục chiến đấu. Trên đường rút, Hòa vẫn nghe tiếng khẩu RPD quen thuộc vọng lại từ phía sau, rồi những tiếng nổ khác, sau đó trận địa dần im lặng. Đó cũng là lần cuối cùng ông chiến đấu bên Lộc Viễn Tài.

Nhiều năm sau, khi nhắc lại người chỉ huy cũ, Nguyễn Xuân Hòa vẫn nói: “Tôi nợ anh Tài mạng sống.” Bởi thế, lần trở lại Sơn Vĩ đối với ông không đơn thuần là một chuyến thăm chiến trường. Những sườn núi, con đường và vị trí chiến đấu trước mắt đều gắn với một phần ký ức mà ông đã mang theo suốt nhiều thập niên.

Những cựu chiến binh khác của Lũng Làn khi trở lại nơi đây cũng lần theo ký ức để chỉ lại những địa danh của năm 1979. Nơi nào từng là vị trí phòng ngự, hướng nào là đường cơ động, khu vực nào từng diễn ra chiến đấu – mỗi người nhớ một phần. Những ký ức riêng ấy khi đặt cạnh nhau giúp hình dung rõ hơn về không gian chiến trường Lũng Làn.

Có những địa danh mà với người hôm nay chỉ là một tên gọi trên bản đồ, nhưng đối với những người lính năm xưa lại gắn với những sự kiện không thể quên. Phìn Lò không chỉ là điểm cao 1379. Lũng Làn không chỉ là tên một đồn biên giới. Những khe núi và sườn đồi cũng không chỉ là cảnh quan của vùng cao. Với họ, đó là nơi từng bố trí lực lượng, nơi đồng đội từng đứng chiến đấu và có những người đã không trở về.

Chính vì vậy, những chuyến trở lại chiến trường của các cựu chiến binh còn có giá trị đối với việc lưu giữ lịch sử. Khi đứng ngay trên địa hình thực tế, những người từng có mặt năm 1979 có thể chỉ lại tương quan giữa khu vực đồn, các điểm cao, đường cơ động và những vị trí mà họ còn nhớ. Những lời kể ấy giúp thế hệ sau hình dung cụ thể hơn về một chiến trường mà nếu chỉ nhìn qua những dòng văn bản sẽ rất khó cảm nhận đầy đủ.

Tuy vậy, gần nửa thế kỷ là một khoảng thời gian dài. Địa hình có thể đã thay đổi, những con đường cũ có thể được mở rộng hoặc không còn, công trình năm xưa có thể đã mất dấu. Trí nhớ của con người sau nhiều thập niên cũng cần được đối chiếu với bản đồ, hồ sơ đơn vị và những tài liệu cùng thời. Bởi vậy, những gì các cựu chiến binh chỉ lại trên thực địa là nguồn ký ức rất quý, nhưng khi phục dựng chính xác trận địa vẫn cần được kiểm chứng bằng các nguồn tư liệu khác.

Điều không thay đổi là ký ức của những người lính về đồng đội. Khi trở lại Sơn Vĩ, họ không chỉ tìm một vị trí trên bản đồ. Họ trở về nơi một phần tuổi trẻ của mình đã ở lại. Mỗi địa danh gợi lại một người, một trận đánh, một nhiệm vụ hay một đồng đội đã hy sinh.

Và trong những ký ức ấy luôn có Lộc Viễn Tài.

Gần 50 năm trước, Nguyễn Xuân Hòa rời khỏi khu vực chiến đấu theo mệnh lệnh của người Đồn trưởng. Ông trở về, còn Lộc Viễn Tài ở lại. Nhiều thập niên sau, người chiến sĩ năm ấy lại có thể đứng trên vùng đất cũ và kể cho những người đến sau biết chuyện gì đã xảy ra ở nơi này.

Khoảng cách giữa hai lần trở về là gần cả một đời người.

Người lính trẻ năm 1979 nay đã thành cựu chiến binh. Chiến trường năm xưa đã trở lại cuộc sống thanh bình. Nhưng khi những người cựu binh đứng trước các địa danh cũ và kể lại câu chuyện của mình, quá khứ dường như được nối lại với hiện tại. Qua lời họ, người hôm nay biết nơi nào từng là Lũng Làn, biết Phìn Lò từng là một vị trí chiến đấu và biết trên vùng núi ấy đã có những người lính đứng lên bảo vệ biên giới.

Những chuyến trở lại chiến trường vì thế cũng là những chuyến trở về với đồng đội. Người còn sống trở lại nơi người đã khuất từng chiến đấu, chỉ lại những địa danh và kể lại những điều mình đã chứng kiến. Nhờ những lời kể ấy, câu chuyện về Lũng Làn không chỉ còn trong hồ sơ hay những dòng thành tích, mà được gắn với những con người và những địa điểm cụ thể.

Gần nửa thế kỷ đã qua, Lộc Viễn Tài không thể cùng đồng đội trở lại chiến trường xưa. Ông đã nằm lại sau trận chiến ngày 5/3/1979. Nhưng Nguyễn Xuân Hòa và những người lính Lũng Làn còn sống đã trở về, thay những người đã khuất kể lại câu chuyện của một thời.

Và mỗi lần họ trở lại Sơn Vĩ, đứng giữa những điểm cao và sườn núi từng in dấu chân đồng đội, ký ức về Lũng Làn năm 1979 lại được nối dài thêm một lần nữa. Trong ký ức ấy, vẫn còn hình ảnh người Đồn trưởng Lộc Viễn Tài – người đã cùng họ chiến đấu và ở lại nơi biên cương để đồng đội của mình được trở về.