Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên – Những bước chuẩn bị trước khi đến với Trường Sơn

ừ tháng 4 năm 1956, Đồng Sỹ Nguyên lần lượt giữ các chức vụ Cục phó Cục Điều động dân quân, Cục trưởng Cục Động viên dân quân và Bí thư Đảng bộ cơ quan Bộ Tổng Tham mưu. Đây là giai đoạn quân đội vừa tiến hành xây dựng chính quy, vừa chuẩn bị lực lượng bảo vệ miền Bắc và sẵn sàng đáp ứng nhiệm vụ thống nhất đất nước.

Công tác động viên dân quân có vai trò quan trọng đối với một đất nước chưa có nền kinh tế mạnh và lực lượng thường trực quá lớn. Khi tình hình đòi hỏi, quân đội phải có khả năng bổ sung người, phương tiện và lực lượng dự bị trong thời gian phù hợp. Muốn vậy, cơ quan tham mưu cần nắm được nguồn nhân lực, tổ chức huấn luyện và xây dựng phương án huy động ngay từ thời bình.

Đồng Sỹ Nguyên vận dụng kinh nghiệm xây dựng dân quân tại Quảng Bình vào công việc mới, nhưng ở quy mô toàn quốc. Ông hiểu rằng lực lượng địa phương không chỉ là quân số ghi trong báo cáo. Mỗi người còn gắn với gia đình, nghề nghiệp và địa bàn sinh sống. Kế hoạch động viên chỉ khả thi khi tính đến điều kiện kinh tế, giao thông và khả năng tổ chức của từng địa phương.

Năm 1958, ông được phong quân hàm Đại tá. Từ năm 1961 đến năm 1962, ông được cử sang học tại Học viện Quân sự Bắc Kinh. Thời gian học tập giúp ông nghiên cứu có hệ thống hơn về nghệ thuật quân sự, công tác tham mưu và tổ chức lực lượng trong chiến tranh hiện đại.

Tuy nhiên, Đồng Sỹ Nguyên không tiếp thu kinh nghiệm nước ngoài một cách máy móc. Việt Nam có địa hình, điều kiện kinh tế và truyền thống chiến tranh nhân dân riêng. Những kiến thức học được chỉ có giá trị khi được vận dụng phù hợp với thực tế đất nước.

Năm 1964, ông được giao làm Tổng Tham mưu phó. Đây cũng là thời điểm chiến tranh ở miền Nam diễn biến ngày càng quyết liệt, trong khi Mỹ bắt đầu mở rộng đánh phá miền Bắc. Công tác tham mưu phải đồng thời giải quyết nhiều nhiệm vụ: bảo vệ hậu phương, xây dựng lực lượng, chi viện chiến trường và duy trì hệ thống giao thông trong điều kiện bị không quân đánh phá.

Năm 1965, Đồng Sỹ Nguyên làm Chính ủy Quân khu 4, Bí thư Khu ủy, sau đó làm Chính ủy kiêm Tư lệnh Quân tình nguyện Việt Nam tại Mặt trận Trung Lào. Quân khu 4 khi ấy là địa bàn tuyến lửa, vừa trực tiếp chống chiến tranh phá hoại, vừa là cửa ngõ đưa người và hàng hóa vào Trường Sơn.

Trên cương vị Chính ủy, ông quan tâm xây dựng quyết tâm cho bộ đội và nhân dân trong điều kiện bom đạn diễn ra liên tục. Nhưng ông không chỉ động viên bằng lời nói. Ông trực tiếp kiểm tra địa bàn, tìm hiểu những điểm tắc nghẽn, tình trạng đường sá và khả năng bảo đảm cho các đơn vị.

Khi làm Tư lệnh kiêm Chính ủy Quân tình nguyện ở Trung Lào, Đồng Sỹ Nguyên có thêm kinh nghiệm chỉ huy lực lượng trên địa bàn rộng, xa hậu phương và phải phối hợp chặt chẽ với quân đội bạn. Đây chính là không gian mà tuyến Trường Sơn đang phát triển, với nhiều tuyến đường đi qua lãnh thổ Lào.

Năm 1966, ông được giao làm Phó Chủ nhiệm Tổng cục Hậu cần, phụ trách Tổng cục Tiền phương tại khu vực từ Nghệ An vào Vĩnh Linh, Quảng Trị. Lúc ấy, không quân Mỹ đánh phá dữ dội các tuyến giao thông. Xe vận tải thường xuyên bị tắc tại những đoạn đường lầy hoặc các trọng điểm bị bom phá.

Qua kiểm tra thực tế, Đồng Sỹ Nguyên đề xuất đá hóa một số tuyến đường quan trọng. Khoảng hai vạn người của Hà Tĩnh và Quảng Bình được huy động tham gia đập đá, sửa đường từ Khe Ve đến khu vực nam Xuân Sơn, kết nối với Đường 20 – Quyết Thắng. Chủ trương này cho thấy ông đã bắt đầu nhìn giao thông như một mặt trận cần được tổ chức chủ động.

Đến cuối năm 1966, Đồng Sỹ Nguyên đã trải qua gần như đầy đủ những lĩnh vực cần thiết cho một tư lệnh tuyến vận tải chiến lược: công tác đảng, tổ chức cán bộ, động viên lực lượng, tham mưu, chỉ huy quân khu, hoạt động quốc tế và bảo đảm hậu cần tiền phương.

Vì vậy, việc ông được giao chỉ huy Đoàn 559 vào đầu năm 1967 không phải một sự lựa chọn ngẫu nhiên. Tất cả những chặng đường trước đó đều là sự chuẩn bị cho nhiệm vụ lớn nhất trong cuộc đời ông: biến tuyến đường Trường Sơn từ một hệ thống vận chuyển còn nhiều hạn chế thành thế trận giao thông – vận tải – chiến đấu đủ sức chống lại cuộc chiến tranh ngăn chặn hiện đại của Hoa Kỳ.