Trung tướng Trần Hanh: Biệt danh “Người trời” và cuộc thoát hiểm ngoạn mục giữa bầu trời Hàm Rồng

Vị tướng "Người trời" và chiến công hạ máy bay F-105D đầu tiên của Mỹ ở Việt Nam, từng là Thứ trưởng Bộ Quốc phòng

Ông được đồng đội gọi bằng biệt danh “Người trời” sau những chiến công trên bầu trời trong kháng chiến chống Mỹ. Đặc biệt, ông là phi công bắn rơi chiếc F-105D đầu tiên của Mỹ trong trận không chiến ngày 4/4/1965, sau này đảm nhiệm nhiều trọng trách trong quân đội, trong đó có cương vị Thứ trưởng Bộ Quốc phòng.

Trung tướng Trần Hanh: Biệt danh “Người trời” và cuộc thoát hiểm ngoạn mục giữa bầu trời Hàm Rồng

Trong lịch sử Không quân nhân dân Việt Nam, Trung tướng Trần Hanh được đồng đội trìu mến gọi là “Người trời”. Biệt danh này xuất phát từ hình ảnh người phi công anh hùng, dũng mãnh trên bầu trời, có khả năng chỉ huy bay tốt và cùng đồng đội lập chiến công trong trận không chiến trên bầu trời Hàm Rồng, Thanh Hóa.

Tên gọi ấy không đơn thuần nói về một người gắn bó với những chuyến bay. Đằng sau đó là cả quá trình rèn luyện gian khổ, những quyết định trong khoảnh khắc sinh tử và bản lĩnh của một phi công phải đối đầu với lực lượng không quân Mỹ có ưu thế về số lượng, trang bị và tính năng máy bay.

Trung tướng Trần Hanh. Ảnh: Tư liệu.

Một trong những dấu mốc làm nên tên tuổi của Trung tướng Trần Hanh là trận đánh ngày 4/4/1965. Khi đó, ông là biên đội trưởng biên đội MiG-17 gồm bốn phi công. Nhiệm vụ của họ là xuất kích, đánh trả máy bay Mỹ đang tập trung đánh phá cầu Hàm Rồng.

Biên đội của Trần Hanh phát hiện tốp máy bay F-105D, loại tiêm kích - bom được phía Mỹ gọi là “Thần Sấm”. Đây là loại máy bay phản lực hiện đại, có khả năng bay tốc độ cao và mang theo bom để tiến công các mục tiêu mặt đất.

Trong tình thế đối phương đông và có máy bay yểm trợ, Trần Hanh quyết định áp sát mục tiêu, lựa chọn thời cơ công kích ở cự ly gần. Khi chiếc MiG-17 tiếp cận chiếc F-105D đi đầu, ông sử dụng pháo trên máy bay bắn trúng mục tiêu khiến chiếc “Thần Sấm” bốc cháy.

Và trong trận đấu này, Trần Hanh đánh dấu chiến công là phi công Việt Nam bắn rơi máy bay F-105D đầu tiên của Mỹ ở Việt Nam. Chiến công bắn rơi F-105D vì thế trở thành dấu mốc nổi bật trong sự nghiệp của ông. Tháng 12/1966, Trần Hanh được tuyên dương danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Bên cạnh chiến công này cũng có những mất mát lớn. Khi biên đội bị máy bay Mỹ truy kích, các phi công phải tìm cách thoát khỏi vòng vây và trở về an toàn. Ba đồng đội của Trần Hanh trong biên đội là Phạm Giấy, Lê Minh Huân và Trần Nguyên Năm đã hy sinh trong trận đánh. Riêng ông thoát khỏi sự truy kích nhưng chiếc MiG-17 bị cạn nhiên liệu, không thể trở về sân bay theo kế hoạch.

Trung tướng Trần Hanh. Ảnh: ST.

Trong tình thế nguy hiểm ấy, Trần Hanh vẫn cố gắng điều khiển máy bay. Nhiên liệu không còn đủ để tiếp tục hành trình, trong khi việc nhảy dù cũng đồng nghĩa với nguy cơ mất máy bay và có thể gặp nguy hiểm khi tiếp đất. Bằng kinh nghiệm và cố gắng của mình, ông đã tìm cách đưa chiếc MiG-17 xuống một khu vực đất bằng, thực hiện cú hạ cánh khẩn cấp bằng bụng máy bay.

Chiếc máy bay tiếp đất mà không hạ càng. Nơi máy bay tiếp đất là thung lũng thuộc bản Ké Tằm, miền tây tỉnh Nghệ An. Sau cú va chạm mạnh, Trần Hanh bất tỉnh trong buồng lái. Khi tỉnh lại, ông thấy người dân địa phương đã tập trung quanh máy bay và đưa về nơi an toàn.

Bởi vậy, khi nhắc đến “Người trời” Trần Hanh, người ta không chỉ nhớ đến chiến công bắn hạ “Thần Sấm” Mỹ mà còn nhớ đến người phi công đã chiến đấu giữa vòng vây đối phương, tìm cách đưa máy bay xuống đất khi nhiên liệu cạn kiệt. Biệt danh ấy được đồng đội dành tặng cho ông vì lòng dũng cảm, khả năng chỉ huy và những đóng góp trên bầu trời; câu chuyện hạ cánh bằng bụng máy bay càng làm nổi bật bản lĩnh của người phi công trong thời khắc hiểm nghèo.

Ngày 5/4/1965, Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã trực tiếp nghe Bộ Tư lệnh Quân chủng Phòng không - Không quân báo cáo. Đại tướng đã biểu dương và đánh giá cao trận thắng có nhiều ý nghĩa, vừa có tác dụng cổ vũ, rèn luyện bộ đội, vừa là tiền đề cho các chiến thắng sau này. Đại tướng kết luận: “Không quân ta có thể đánh thắng được không quân Mỹ, qua trận đánh này các đồng chí cần rút kinh nghiệm để chuẩn bị đánh trận sau tốt hơn”.

Từ người lính Điện Biên Phủ đến anh hùng của Không quân Việt Nam

Trung tướng Trần Hanh sinh năm 1932 tại tỉnh Nam Định (cũ), trong một gia đình có truyền thống yêu nước. Ông nhập ngũ khi mới 17 tuổi, trưởng thành trong môi trường quân đội giữa những năm tháng kháng chiến gian khổ.

Trong Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954, ông là Chính trị viên Đại đội 23, Tiểu đoàn 680, Trung đoàn 48, đơn vị sau này thuộc Sư đoàn 320.

Sau chiến thắng Điện Biên Phủ, quân đội Việt Nam bước vào giai đoạn xây dựng lực lượng chính quy, hiện đại hơn. Không quân là một lĩnh vực mới, đòi hỏi người được tuyển chọn phải trải qua quá trình đào tạo dài hạn, tiếp thu kỹ thuật hàng không và làm chủ những phương tiện chiến đấu phức tạp.

Phi công Trần Hanh (đứng thứ hai, từ phải sang) trong lần cùng đoàn đại biểu Quân đội đến báo công với Bác Hồ. Ảnh: Tư liệu

Năm 1956, Trần Hanh được tuyển chọn đi đào tạo phi công tiêm kích MiG-17 tại Trung Quốc. Sau nhiều năm học tập, huấn luyện, ông trở về nước và đảm nhiệm cương vị Đại đội trưởng Đại đội 1, Trung đoàn Không quân 921 - Đoàn Không quân Sao Đỏ, đơn vị không quân chiến đấu đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Trận đánh Hàm Rồng tháng 4/1965 là một thử thách lớn đối với thế hệ phi công đầu tiên ấy. Trong hai ngày 3 và 4/4/1965, Không quân nhân dân Việt Nam xuất kích đánh trả máy bay Mỹ, phối hợp với lực lượng phòng không mặt đất bảo vệ các mục tiêu trọng yếu. Những chiến thắng ban đầu đã mở ra một giai đoạn mới trong hoạt động tác chiến của không quân Việt Nam.

Sau những trận không chiến đầu tiên, Trần Hanh tiếp tục tham gia hoạt động chiến đấu và huấn luyện, đảm nhiệm nhiều vị trí chỉ huy trong lực lượng không quân. Ông từng giữ các chức vụ Trung đoàn trưởng Trung đoàn Không quân 921, chỉ huy tại Sư đoàn Không quân 371 và sau đó là Tư lệnh Quân chủng Không quân.

Trong quá trình công tác, ông tiếp tục gắn bó với nhiệm vụ xây dựng lực lượng, tổ chức huấn luyện và nâng cao khả năng sẵn sàng chiến đấu. Những kinh nghiệm tích lũy từ thời kỳ đầu của không quân tiêm kích giúp ông hiểu rõ những yêu cầu đặt ra đối với phi công, từ trình độ chuyên môn đến khả năng phối hợp trong đội hình và xử lý tình huống.

Phi công Anh hùng Trần Hanh. Ảnh: Tư liệu. 

Tháng 4/1984, ông được thăng quân hàm Thiếu tướng; tháng 4/1989, được thăng quân hàm Trung tướng. Sau thời gian đảm nhiệm cương vị Tư lệnh Quân chủng Không quân, ông giữ chức Phó tổng Tham mưu trưởng Quân đội nhân dân Việt Nam, rồi Thứ trưởng Bộ Quốc phòng.

Ở những vị trí cấp cao này, nhiệm vụ của ông không còn giới hạn trong hoạt động của một đơn vị hay một quân chủng, mà mở rộng sang công tác tham mưu, tổ chức lực lượng và thực hiện các nhiệm vụ quốc phòng ở cấp chiến lược.

Sau khi rời các cương vị chỉ huy trong quân đội, Trần Hanh tiếp tục tham gia công tác Hội Cựu chiến binh Việt Nam. Ông từng giữ chức Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký và sau đó là Chủ tịch Trung ương Hội Cựu chiến binh Việt Nam. Trên cương vị này, ông tiếp tục đóng góp vào hoạt động tập hợp, phát huy vai trò của cựu chiến binh trong đời sống xã hội.

Trung tướng Trần Hanh từ trần ngày 5/12/2024, hưởng thọ 93 tuổi.

(Nguồn tham khảo: Báo Quân đội nhân dân, VOV, TTXVN, Báo Quân khu 7)